Kamil Kuracki 

doktor nauk społecznych w dyscyplinie pedagogika, psycholog, pedagog specjalny, spec. terapii pedagogicznej i wczesnego wspomagania rozwoju, filolog polonista i kulturoznawca. Adiunkt w Katedrze Psychologicznych Podstaw Wychowania na Wydziale Nauk Pedagogicznych Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. Członek International Literacy Association, International Dyslexia Association oraz Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego. Kierownik i wykonawca wielu projektów naukowych finansowanych m.in. przez NCN, MEiN, EFS. Członek redakcji oraz recenzent w kilkunastu polskich i zagranicznych czasopismach naukowych. W ramach współpracy międzynarodowej odbył staże naukowe w Katholis­che Universität Eichstätt-Ingolstadt (Niemcy), Università Pontificia Salesiana w Rzymie (Włochy), Ștefan cel Mare University of Suceava (Rumunia), University of Jyväskylä (Finlandia) oraz wizyty naukowo-dydaktyczne na uniwersytetach we Włoszech, Szwecji, Norwegii, Portugalii i Czechach. Współpracuje również z Tennessee Reading Research Center, University of Tennessee (USA), Griffith University, Queensland (Australia) oraz University of Jyväskylä (Finlandia). Odznaczony Brązowym Krzyżem Zasługi za działalność na rzecz rozwoju nauki (2018), Medalem KEN za zasługi dla oświaty i wychowania (2024). Laureat stypendium Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego dla wybitnych młodych naukowców (2024–2027). Autor licznych tekstów naukowych i opracowań z zakresu problematyki domowych środowisk alfabetyzacji uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi oraz rodzicielskich uwarunkowań wczesnych inicjacji czytelniczych dzieci ze specjalnymi potrzebami roz­wojowymi.

Oficyna Wydawnicza "Impuls"

Wstęp         

1. Domowe środowiska alfabetyzacji – podstawy teoretyczne i podejścia badawcze        

1.1. Epizody wspólnego zaangażowania jako kontekst rozwoju językowego i poznawczego dziecka      
1.2. Pojęcie i konceptualizacja domowych środowisk alfabetyzacji     
1.3. Wybrane aspekty badań nad domowymi środowiskami alfabetyzacji       

2. Badania nad uwarunkowaniami zaangażowania rodziców w rozwój językowy i czytelniczy dzieci       

2.1. Wielowymiarowość rodzicielskiego zaangażowania w proces wczesnej alfabetyzacji     
2.2. Społeczno­‑ekonomiczny kontekst funkcjonowania rodziny      
2.3. Kompetencje językowe rodziców       
2.4. Jakość relacji rodzic – dziecko        
2.5. Wiedza rodziców z zakresu wspomagania rozwoju językowego dziecka oraz przekonanie o własnej roli rodzicielskiej   
2.6. Wsparcie społeczne       
2.7. Odporność psychiczna   
2.8. Poczucie koherencji      

3. Wybrane aspekty rozwoju komunikacji, mowy i języka oraz umiejętności czytelniczych dzieci bez specjalnych potrzeb rozwojowych oraz ze specjalnymi potrzebami rozwojowymi a rodzicielskie wyzwania w zakresie wczesnej alfabetyzacji     

3.1. Dzieci bez specjalnych potrzeb rozwojowych        
3.2. Dzieci z niepełnosprawnością wzrokową        
3.3. Dzieci z niepełnosprawnością słuchową     
3.4. Dzieci z niepełnosprawnością intelektualną       
3.5. Dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu        

4. Założenia metodologiczne badań własnych        

4.1. Teoretyczny model uwarunkowań zaangażowania rodziców we wczesne inicjacje czytelnicze        
4.2. Przedmiot badań, problemy badawcze, hipotezy i cele      
4.3. Zmienne i wskaźniki      
4.4. Metody i narzędzia badawcze       
4.5. Charakterystyka badanych osób oraz teren i organizacja badań    
4.6. Metody analizy danych     

5. Wyniki badań własnych    

5.1. Różnice między grupami rodziców w zakresie badanych zmiennych – wyniki jednoczynnikowej analizy wariancji        
5.1.1. Zaangażowanie rodziców we wczesne inicjacje czytelnicze i jego składowe: rodzicielska aktywizacja dziecka w czytanie i pisanie, modelowanie czytania i pisania przez rodzica, wspólne wyjścia do biblioteki oraz księgarni       
5.1.2. Udział słowny i skuteczność nauczania        
5.1.3. Poczucie koherencji i jego składowe: poczucie zrozumiałości, poczucie zaradności, poczucie sensowności      
5.1.4. Odporność psychiczna i jej składowe: znajomość cech dziecka, postrzegane wsparcie społeczne, pozytywne postrzeganie rodzicielstwa       
5.1.5. Zachowania wspierające/zaangażowane oraz unikowe/wrogie       
5.1.6. Ocena zachowania dziecka i samoocena zachowań rodzica    
5.1.7. Satysfakcja z wczesnego wspomagania rozwoju, sytuacji socjoekonomicznej, posiadanej wiedzy oraz posiadanych umiejętności z zakresu dostosowywania materiałów czytelniczych do możliwości dziecka        
5.1.8. Zasobność domowego księgozbioru        
5.1.9. Interakcje rodzic – dziecko niezwiązane z czytaniem i pisaniem oraz oczekiwania rodziców co do umiejętności uczenia się dziecka      
5.2. Związki pomiędzy zaangażowaniem we wczesne inicjacje czytelnicze i udziałem słownym a innymi zmiennymi w poszczególnych grupach rodziców – wyniki analizy korelacyjnej        
5.2.1. Rodzice dzieci z niepełnosprawnością wzrokową        
5.2.2. Rodzice dzieci z niepełnosprawnością słuchową        
5.2.3. Rodzice dzieci z niepełnosprawnością intelektualną       
5.2.4. Rodzice dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu       
5.2.5. Rodzice dzieci bez specjalnych potrzeb rozwojowych      
5.3. Predyktory zaangażowania we wczesne inicjacje czytelnicze oraz udziału słownego w przebiegu wspólnego czytania w poszczególnych grupach rodziców – wyniki analizy regresji liniowej w modelach mediacyjnych i moderacyjnych       
5.3.1. Rodzice dzieci z niepełnosprawnością wzrokową     
5.3.2. Rodzice dzieci z niepełnosprawnością słuchową       
5.3.3. Rodzice dzieci z niepełnosprawnością intelektualną        
5.3.4. Rodzice dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu      
5.3.5. Rodzice dzieci bez specjalnych potrzeb rozwojowych      

6. Interpretacja i dyskusja wyników     

6.1. Różnice międzygrupowe w zakresie badanych zmiennych     
6.1.1. Zaangażowanie rodziców we wczesne inicjacje czytelnicze i jego składowe: rodzicielska aktywizacja dziecka w czytanie i pisanie, modelowanie czytania i pisania przez rodzica, wspólne wyjścia do biblioteki i księgarni oraz zasobność domowego księgozbioru      
6.1.2. Udział słowny i skuteczność nauczania       
6.1.3. Poczucie koherencji i jego składowe: poczucie zrozumiałości, poczucie zaradności, poczucie sensowności       
6.1.4. Odporność psychiczna, satysfakcja z sytuacji socjoekonomicznej       
6.1.5. Zachowania wspierające/zaangażowane oraz wrogie/unikowe      
6.1.6. Ocena zachowania dziecka i samoocena zachowań rodzica       
6.1.7. Satysfakcja z posiadanej wiedzy i umiejętności w zakresie dostosowywania materiałów czytelniczych do możliwości dziecka        
6.1.8. Interakcje rodzic – dziecko niezwiązane z czytaniem i pisaniem, oczekiwania rodziców co do umiejętności uczenia się dziecka oraz satysfakcja z wczesnego wspomagania rozwoju   
6.2. Związki pomiędzy zaangażowaniem rodziców we wczesne inicjacje czytelnicze i ich udziałem słownym w przebiegu wspólnego czytania a innymi zmiennymi        250
6.2.1. Zaangażowanie we wczesne inicjacje czytelnicze i udział słowny a poczucie koherencji      
6.2.2. Zaangażowanie we wczesne inicjacje czytelnicze i udział słowny a odporność psychiczna     
6.2.3. Zaangażowanie we wczesne inicjacje czytelnicze i udział słowny a zachowania wspierające/zaangażowane oraz wrogie/unikowe       
6.2.4. Zaangażowanie we wczesne inicjacje czytelnicze i udział słowny a samoocena zachowań rodzica i ocena zachowania dziecka     
6.2.5. Zaangażowanie we wczesne inicjacje czytelnicze i udział słowny a satysfakcja z wczesnego wspomagania rozwoju      
6.2.6. Zaangażowanie we wczesne inicjacje czytelnicze i udział słowny a satysfakcja z sytuacji socjoekonomicznej    
6.2.7. Zaangażowanie we wczesne inicjacje czytelnicze i udział słowny a satysfakcja z posiadanej wiedzy oraz umiejętności z zakresu dostosowywania materiałów czytelniczych do możliwości dziecka        
6.2.8. Zaangażowanie we wczesne inicjacje czytelnicze i udział słowny a zasobność domowego księgozbioru      
6.2.9. Zaangażowanie we wczesne inicjacje czytelnicze i udział słowny a interakcje rodzic – dziecko niezwiązane z czytaniem i pisaniem       
6.2.10. Zaangażowanie we wczesne inicjacje czytelnicze i udział słowny a oczekiwania co do umiejętności uczenia się dziecka      
6.2.11. Zaangażowanie we wczesne inicjacje czytelnicze i udział słowny a przekonania o skuteczności nauczania       
6.3. Predyktory zaangażowania we wczesne inicjacje czytelnicze oraz udziału słownego w przebiegu wspólnego czytania w poszczególnych grupach rodziców     
6.3.1. Rodzice dzieci z niepełnosprawnością wzrokową       
6.3.2. Rodzice dzieci z niepełnosprawnością słuchową        
6.3.3. Rodzice dzieci z niepełnosprawnością intelektualną       
6.3.4. Rodzice dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu      
6.3.5. Rodzice dzieci bez specjalnych potrzeb rozwojowych       
6.4. Ograniczenia badań      

7. Wnioski i postulaty dla praktyki        

Zakończenie        

Bibliografia       

Aneks 

Wstęp

Wszelka funkcja w rozwoju kulturowym dziecka pojawia się na scenie dwukrotnie, w dwóch płaszczyznach: najpierw społecznej, później psychologicznej – najpierw między ludźmi, jako kategoria interpsychiczna, następnie wewnątrz dziecka, jako kategoria intrapsychiczna.

Lew S. Wygotski (1971, s. 133)

Bycie rodzicem, w szczególności rodzicem dziecka ze specjalnymi potrzebami rozwojowymi, wiąże się z koniecznością podejmowania wielu zróżnicowanych działań ukierunkowanych na wspieranie jego rozwoju oraz dostosowywania codziennych praktyk wychowawczych do jego indywidualnych możliwości i potrzeb. Rodzice odgrywają bowiem kluczową rolę w tworzeniu środowiska sprzyjającego nabywaniu przez dziecko kompetencji poznawczych, językowych i komunikacyjnych, są pierwszymi inicjatorami jego kontaktów ze słowem drukowanym. Realizacja tej roli niejednokrotnie wymaga jednak zwiększonego zaangażowania, które może wiązać się ze specyfiką niepełnosprawności lub przejawianych trudności rozwojowych dziecka, jak również z zasobami rodziców, ich przekonaniami, kompetencjami bądź dostępem do zewnętrznego wsparcia. Problematyka zachodzących w domowych środowiskach alfabetyzacji (Home Literacy Environment), wczesnych inicjacji czytelniczych (emergent literacy, early literacy) stanowi więc dziś jedno z ważnych zagadnień w naukowej refleksji nad możliwościami programowania działań sprzyjających tworzeniu optymalnych warunków wspierania rozwoju językowego dzieci o zróżnicowanych możliwościach i potrzebach rozwojowych. Biorąc pod uwagę wskazywane korzyści płynące z rodzinnych praktyk czytelniczych i aktywności okołoczytelniczych podejmowanych w diadach rodzic – dziecko w ramach epizodów wspólnego zaangażowania, szczególnego znaczenia nabiera dziś rozpoznawanie czynników determinujących zaangażowanie rodziców w proces inicjowania kontaktów dziecka ze słowem drukowanym. W ciągu ostatnich blisko trzydziestu lat przedstawiciele nauk społecznych z polskich i zagranicznych ośrodków naukowych próbowali to zaangażowanie wyjaśniać przez pryzmat wielu zmiennych, obejmujących m.in. status socjoekonomiczny rodziny, poziom umiejętności językowych rodziców, jakość relacji rodzic – dziecko, umiejętności radzenia sobie z sytuacją trudną, otrzymywane wsparcie społeczne, konstrukcje własnej roli rodzicielskiej, jak również wiedzę rodziców na temat wspierania rozwoju dziecka. Choć realizowane projekty badawcze dostarczyły cennych danych ujawniających istotne związki między wyszczególnionymi czynnikami a rodzicielskim zaangażowaniem we wczesne inicjacje czytelnicze, postrzeganym zwykle przez pryzmat częstotliwości rodzinnych praktyk czytelniczych, nie pozwalają jednak w pełni zrozumieć bardziej złożonych mechanizmów odpowiedzialnych za aktywizację rodziców w proces alfabetyzacji dzieci.

Ograniczenia dotychczasowych badań związane są z kilkoma aspektami. Po pierwsze, niejednokrotnie badania te realizowane były w dość jednorodnych grupach, obejmujących rodziców dzieci bez specjalnych potrzeb rozwojowych bądź rodziców dzieci z określonym rodzajem niepełnosprawności. Po drugie, badania o charakterze porównawczym stosunkowo często ukierunkowane były na rozpoznawanie różnic i podobieństw pomiędzy rodzicami dzieci o harmonijnym rozwoju oraz rodzicami dzieci ze specjalnymi potrzebami rozwojowymi, bez rozróżniania rodzajów niepełnosprawności dziecka. Po trzecie, realizowane projekty badawcze zwykle koncentrowały się na rozpoznawaniu związków pomiędzy rodzicielskim zaangażowaniem we wczesne inicjacje czytelnicze a jedynie kilkoma wybranymi aspektami domowych środowisk alfabetyzacji, ograniczającymi się do wybranego obszaru np. statusu socjoekonomicznego rodziny. Po czwarte, w stosunkowo niewielkim stopniu podejmowano w nich próbę rozpoznania znaczenia wybranych zmiennych psychologicznych takich jak odporność psychiczna oraz – postrzegane w kategoriach kluczowego metazasobu człowieka – poczucie koherencji dla aktywizacji rodziców w zakresie rozwijania umiejętności językowych i czytelniczych dzieci. W końcu – po piąte – w wielu przypadkach badania te nie obejmowały analiz mediacyjnych i moderacyjnych, pozwalających na dostarczenie bardziej szczegółowych informacji na temat roli możliwych predyktorów rodzicielskiego zaangażowania.

Mając na uwadze wskazane ograniczenia oraz dostrzegając wyraźny obszar niewiedzy w realizowanych na gruncie nauk społecznych badaniach nad domowymi środowiskami alfabetyzacji, uzasadnione wydaje się zatem podejmowanie dalszych, wieloaspektowych projektów empirycznych ukierunkowanych na rozpoznawanie uwarunkowań zaangażowania rodziców dzieci o zróżnicowanych potrzebach rozwojowych w proces kształtowania ich umiejętności językowych i czytelniczych. Badania podjęte przez autora niniejszego opracowania, realizowane w grupach rodziców dzieci z wybranymi rodzajami niepełnosprawności, tj. z niepełnosprawnością wzrokową, niepełnosprawnością słuchową, niepełnosprawnością intelektualną, zaburzeniami ze spektrum autyzmu oraz rodziców dzieci bez specjalnych potrzeb rozwojowych, miały na celu dostarczenie komplementarnych danych na temat roli wybranych wewnętrznych i zewnętrznych zasobów rodziców w kontekście ich zaangażowania w podejmowanie z dziećmi wczesnych inicjacji czytelniczych, w tym udziału słownego w przebiegu wspólnego czytania. Zrealizowane zamierzenie badawcze pozwoliło nie tylko na rozpoznanie różnic między poszczególnymi podgrupami rodziców w zakresie prezentowanych przez nich zasobów i podejmowanych praktyk czytelniczych oraz ujawnianych związków między ich zasobami a deklarowanym zaangażowaniem w rozwijanie umiejętności językowe i czytelnicze dzieci, ale także na zidentyfikowanie w każdej badanej grupie bardziej złożonych mechanizmów wyjaśniających rolę wybranych predyktorów zaangażowania rodziców w rozwijanie umiejętności językowych i czytelniczych dzieci. Zebrany materiał badawczy pozwolił tym samym na uporządkowanie, weryfikację i uzupełnienie realizowanych dotychczas badań, dostarczając informacji pozwalających na zarysowanie istotnych wskazań dla praktyki pedagogicznej, związanych z planowaniem holistycznych działań wspierających domowe środowiska alfabetyzacji.

Struktura niniejszej monografii obejmuje łącznie siedem rozdziałów poprzedzonych Wstępem oraz zwieńczonych Zakończeniem, Bibliografią oraz Aneksem. W części pierwszej (rozdziały 1–3) zarysowano teoretyczne podstawy problematyki realizowanych badań własnych, zwracając uwagę na koncepcję rozwijającej się umiejętności czytania i pisania oraz znaczenie zachodzących w relacji rodzic – dziecko epizodów wspólnego zaangażowania w kontekście rozwijania kompetencji językowych dziecka. Omówiono również domowe środowiska alfabetyzacji jako ważną kategorię badawczą, osadzając ją w wybranych teoriach rozwoju człowieka. Następnie dokonano szczegółowego przeglądu dotychczasowych badań nad uwarunkowaniami zaangażowania rodziców w rozwój językowy i czytelniczy dzieci. Zaprezentowane zostały również zagadnienia dotyczące specyfiki rozwoju umiejętności językowych i czytelniczych dzieci ze specjalnymi potrzebami rozwojowymi oraz bez specjalnych potrzeb rozwojowych w kontekście rodzicielskich wyzwań związanych z wczesną alfabetyzacją.
W części drugiej (rozdział 4) zaprezentowane zostały metodologiczne podstawy realizowanego projektu badawczego. Kolejno scharakteryzowano w nim: przedmiot badań, problemy, hipotezy i cele badawcze. Następnie scharakteryzowano zmienne i wskaźniki badawcze oraz omówiono metody i narzędzia służące gromadzeniu danych. Dokonano również charakterystyki badanych osób oraz omówiono teren i sposób organizacji badań. W ostatniej części opisano metody analizy uzyskanych danych.

Kolejna część (rozdziały 5–6) poświęcona została przedstawieniu wyników realizowanych badań własnych oraz ich interpretacji i dyskusji. Wyniki omówione zostały zgodnie z kolejnością postawionych w projekcie pytań badawczych. Ujawnione związki pomiędzy zmiennymi, a także zidentyfikowane w wyniku testowania modeli statystycznych mechanizmy wyjaśniające uwarunkowania zaangażowania rodziców we wczesne inicjacje czytelnicze zaprezentowane zostały oddzielnie dla każdej z badanych podgrup, tj. rodziców dzieci z niepełnosprawnością wzrokową, niepełnosprawnością słuchową, niepełnosprawnością intelektualną, zaburzeniami ze spektrum autyzmu oraz rodziców dzieci bez specjalnych potrzeb rozwojowych. W rozdziale 6 szczegółowo omówiono również zidentyfikowane przez autora ograniczenia realizowanego projektu badawczego.
Ostatnia część monografii koncentruje się na przedstawieniu wniosków z badań oraz omówieniu postulatów zarysowanych dla praktyki pedagogicznej dotyczących projektowania działań wspierających domowe środowiska alfabetyzacji.

Załączony do książki Aneks zawiera wszystkie wykorzystane w realizowanych badaniach narzędzia badawcze.

Oddając książkę w ręce Czytelników, składam serdeczne podziękowania badanym Rodzicom oraz wszystkim Tym, których życzliwa pomoc przyczyniła się do jej udoskonalenia na każdym etapie powstawania. W pierwszej kolejności podziękowania kieruję do Szanownych Recenzentów – dr hab. Małgorzaty Walkiewicz­‑Krutak, prof. APS, oraz prof. dr. hab. Janusza Kirenki (UMCS), których cenne spostrzeżenia i wskazówki wpłynęły na ostateczny kształt niniejszej monografii pozwalający wierzyć, iż będzie ona dla Czytelników lekturą przydatną w naukowej i praktycznej refleksji nad rolą rodziców w procesie rozwijania kompetencji językowych i czytelniczych dzieci o zróżnicowanych potrzebach rozwojowych. Za nieocenione merytoryczne i osobiste wsparcie oraz wszystkie inspirujące rozmowy składam podziękowania dr hab. Agnieszce Dłużniewskiej, prof. APS, pozostając w nadziei na dalsze współtworzenie przyjaznych warunków do wspólnego rozwijania zainteresowań badawczych. Za zaangażowanie i profesjonalne wsparcie na poszczególnych etapach procesu wydawniczego podziękowania kieruję również do Zespołu Redakcyjnego Oficyny Wydawniczej „Impuls” oraz Wydawnictwa Naukowego UKSW.

Specjalne podziękowania kieruję w końcu do Przyjaciół oraz Moich Bliskich: Żony Bogumiły oraz Dzieci – Lilianny, Kaliny, Adama i Franciszka – za ich wyjątkową cierpliwość i konsekwentne dopingowanie mnie w realizacji wszystkich zamierzeń badawczych, a także codzienne przypominanie mi, że siła rozwoju człowieka rodzi się w bliskości i wzajemnym wsparciu.

Monografia ma charakter wielowątkowego studium, które wnosi nowe elementy do naszej dotychczasowej wiedzy na temat psychospołecznego funkcjonowania środowiska rodzinnego dzieci ze specjalnymi potrzebami rozwojowymi. Spełnia wymagania solidnie przygotowanej. Mocną jej stroną jest przede wszystkim dobra znajomość merytoryczna podejmowanej problematyki, przejrzystość oraz konsekwencja wielowymiarowej eksploracji wybranych problemów, co traktuję jako wskaźnik dojrzałości naukowej. Autor potrafi analizować wyniki badań zarówno w aspekcie ilościowym, jak i jakościowym, syntezować je i nadawać im aplikacyjny wymiar. [...] publikacja napisana została bardzo dobrym językiem z dużą rzetelnością naukową, interpretacyjną. Zawarte w niej wnioski posiadają nie tylko wartość poznawczą, ale i aplikacyjną, do wykorzystania w praktyce rehabilitacyjnej i pedagogicznej.

Z recenzji wydawniczej prof. dr. hab. Janusza Kirenki

Monografia stanowi bardzo bogate w wymiarze empirycznym i merytorycznym źródło wiedzy na temat czynników warunkujących zaangażowanie rodziców we wczesne inicjacje czytelnicze dzieci ze specjalnymi potrzebami rozwojowymi, wynikającymi z różnych rodzajów niepełnosprawności. W polskiej literaturze naukowej nie było dotychczas tak kompletnego opracowania, przygotowanego na podstawie wyników badań rodziców dzieci z różnymi rodzajami niepełnosprawności i porównania ich z wynikami badań uzyskanymi od rodziców dzieci niemających specjalnych potrzeb rozwojowych [...]. Należy podkreślić, że wyniki badań własnych zaprezentowane w monografii i ich obszerna, wielowymiarowa, autorska interpretacja uzupełniają występujące obszary niewiedzy na gruncie pedagogiki specjalnej, ponieważ jest niewiele badań dotyczących domowych środowisk alfabetyzacji, zwłaszcza w aspekcie porównawczym.

Z recenzji wydawniczej dr hab. Małgorzaty Walkiewicz-Krutak, prof. APS