Problemy doskonałości naukowej - recenzja

Żyjemy w epoce, w której uniwersytet nierzadko przypomina stechnicyzowaną korporację, a współczesny badacz często sprowadzany jest do roli wyrobnika, zmuszonego do produkowania kolejnych punktów w bezdusznych arkuszach parametryzacji. Jako człowiek, który od wielu lat z uwagą, narastającym zaniepokojeniem, ale i niesłabnącą nadzieją przygląda się polskiemu systemowi szkolnictwa wyższego, wielokrotnie zadawałem sobie pytanie o to, dokąd w rzeczywistości zmierza dzisiejsza akademia. Czy w wyścigu po granty i ministerialne kategorie nie zgubiliśmy po drodze tego, co najważniejsze – prawdy i autentycznego powołania? Odpowiedzi na te oraz wiele innych, równie palących pytań, dostarczyła mi lektura najnowszej książki profesora Bogusława Śliwerskiego pt. „Problemy doskonałości naukowej”. To publikacja absolutnie wyjątkowa, stanowiąca odważny, niezwykle potrzebny i donośny głos w toczącej się nieustannie dyskusji o stanie współczesnej nauki, etosie uczonego oraz jakości życia akademickiego w naszym kraju.

Pojęcie „doskonałości naukowej” jest dzisiaj odmieniane przez wszystkie przypadki we wnioskach grantowych, statutach uczelni i ustawach. Najczęściej funkcjonuje jednak w bardzo ciasnym, zbiurokratyzowanym gorsecie. Profesor Bogusław Śliwerski – badacz o niekwestionowanym dorobku, uznany pedagog i jeden z najwybitniejszych w Polsce znawców systemu edukacji – wyrywa ten termin z urzędniczych tabel i poddaje go szerokiej, wielowymiarowej analizie. Autor nie ogranicza się wyłącznie do omówienia uwarunkowań formalnoprawnych, choć i ten obszar rozkłada na czynniki pierwsze z niemal chirurgiczną precyzją, obnażając nierzadko absurdalność przepisów krępujących wolność badań. Zdecydowanie ważniejsze z mojej perspektywy wydaje się jednak to, że Śliwerski rozpatruje ową doskonałość w kategoriach głęboko etycznych i społecznych. Przywraca w ten sposób dyskusji o polskiej nauce jej właściwy, humanistyczny wymiar. Z kart książki bije wyraźne przesłanie: bycie naukowcem to nie tylko zawód i ścieżka kariery, ale przede wszystkim powołanie, które nierozerwalnie wiąże się z rygorem moralnym, uczciwością intelektualną, rzetelnością i ogromną odpowiedzialnością przed społeczeństwem. 

Jednym z największych, o ile nie największym atutem tej publikacji, jest jej wyraźnie zdefiniowany adresat. Autor otwarcie zaznacza, że książka została napisana przede wszystkim z myślą o młodych uczonych, doktorantach i studentach niedawno utworzonych szkół doktorskich, którzy dopiero stawiają swoje pierwsze kroki na niezwykle wymagającej, nierzadko wyboistej i stresującej ścieżce kariery akademickiej.

Stanowi ona swoisty przewodnik pomagający zrozumieć zasady, mechanizmy i potężne wyzwania rządzące współczesnym światem nauki. Profesor Śliwerski jawi się tutaj nie tylko jako chłodny analityk, ale jako prawdziwy mistrz i mentor. Publikacja ma charakter w pełni „pedagogiczny” – opisuje i tłumaczy skomplikowane zjawiska, ale jednocześnie przestrzega przed pułapkami koniunkturalizmu. Pokazuje, jak w dążeniu do doskonałości naukowej nie zatracić własnej tożsamości, pasji badawczej i moralnego kręgosłupa. To nieocenione wsparcie dla tych, którzy wkraczają w ten świat pełni zapału, ale i uzasadnionych obaw. 

Kolejna część monografii, nad którą spędziłem najwięcej czasu, to fenomenalna, dogłębna analiza ścieżek awansowych w polskiej nauce. Autor, ze zrozumiałych względów, skupia się głównie na naukach społecznych, ze szczególnym uwzględnieniem nauk pedagogicznych, jednak wnioski płynące z tej lektury mają charakter na tyle uniwersalny, że z powodzeniem można je odnieść do innych dyscyplin. Publikacja ukazuje jeden z najważniejszych, a zarazem najbardziej newralgicznych wycinków polskiego życia akademickiego. Proces zdobywania kolejnych stopni naukowych ukazany jest w szerokich kategoriach społecznych.

Zanurzenie się w ten fascynujący świat akademii z profesorem Bogusławem Śliwerskim to intelektualna uczta. Niezależnie od tego, czy jesteś młodym naukowcem stojącym na początku swojej zawodowej drogi, zagubionym w systemie doktorantem poszukującym jasnych wskazówek, czy też – tak jak ja – doświadczonym badaczem, który dąży do ciągłej weryfikacji własnych postaw i nieustannie tęskni za prawdziwym etosem nauki, ta publikacja dostarczy Ci perspektyw wręcz bezcennych. Zmusza do zadawania trudnych pytań, często prowokuje, uderza w czułe punkty systemu szkolnictwa wyższego, ale ostatecznie daje nadzieję na to, że prawdziwa doskonałość naukowa to nie tylko odpowiednia suma w rubryce ministerialnych punktów, lecz spójność charakteru, pasja poznawcza i niezłomna chęć dążenia do prawdy. Gorąco polecam tę znakomitą książkę każdemu, komu leży na sercu przyszłość i jakość polskiej nauki.