Pod parasolem wiedzy - recenzja

W dobie gwałtownego rozwoju technologii pytanie o miejsce sztucznej inteligencji (AI) w procesach edukacyjnych przestało być domeną science-fiction, stając się natomiast palącym wyzwaniem dla współczesnej pedagogiki. Książka Elżbiety Perzyckiej-Borowskiej pt. „Pod parasolem wiedzy. Dynamika edukacyjnego potencjału generatywnej sztucznej inteligencji” stanowi wyjątkową próbę zmierzenia się z tym tematem, odchodząc od suchych analiz technicznych na rzecz głęboko ludzkiego, twórczego dialogu. Autorka nie traktuje AI jako zewnętrznego, obojętnego narzędzia, lecz jako aktywnego partnera w fascynującej, niekiedy niepokojącej podróży poznawczej. 

Tym, co wyróżnia tę pozycję na tle literatury przedmiotu, jest zastosowana metodologia. Autorka nie ogranicza się do teoretycznych rozważań, lecz wchodzi w bezpośrednią, regularną interakcję z modelem AI, którego nazywa „Alexem”. Dzięki temu zabiegowi książka przyjmuje formę „spaceru” – czytelnik wraz z autorką zgłębia kolejne aspekty współistnienia człowieka i maszyny, ustrukturyzowane w szesnastu „scenach”. 

Ta autoetnograficzna podróż, wspierana pracą zespołu badawczego stosującego tzw. kolektywną autoetnografię (CAE), pozwala na niezwykle intymne spojrzenie na relację „ja – maszyna”. Autorka bada nie tylko techniczne możliwości AI, ale przede wszystkim własne emocje, uprzedzenia oraz dylematy etyczne, które rodzą się podczas codziennej pracy z technologią. Metoda ta pozwala uchwycić momenty, w których badaczka odczuwa „pokusę przeniesienia części odpowiedzialności” na maszynę, co stanowi niezwykle szczere wyznanie na temat pułapek cyfrowej wygody i iluzji, że algorytmy mogą całkowicie przejąć obowiązki nauczycielskie. 

Książka stawia fundamentalne pytania: czy AI jest tylko narzędziem, czy może stać się pełnoprawnym partnerem w edukacji?. Autorka analizuje zarówno ogromny potencjał personalizacji nauczania, jak i zagrożenia związane z utratą prywatności, uprzedzeniami algorytmicznymi czy „algorytmiczną samotnością”. Ten ostatni termin, będący jednym z najbardziej przejmujących spostrzeżeń w publikacji, opisuje paradoksalny stan, w którym użytkownik czuje się rozumiany przez maszynę, mimo braku autentycznej, ludzkiej relacji. 

Wnikliwie analizowane są także kwestie odpowiedzialności nauczyciela w świecie uniwersyteckim, w którym granica między „wspieraniem” procesu edukacji a „wyręczaniem” przez AI staje się niebezpiecznie cienka. Czytelnik otrzymuje przestrzeń do głębokiej refleksji nad tym, jak zachować autonomię studenta i nauczyciela w obliczu wszechobecnych algorytmów, które mogą – jeśli zostaną nieodpowiednio wykorzystane – blokować rozwój samodzielnego myślenia. Autorka słusznie zauważa, że to właśnie nauczyciel musi pozostać strażnikiem wartości i krytycznego myślenia, nie poddając się bezkrytycznie automatyzacji oceniania czy rekomendacji. Warto zwrócić uwagę na warstwę wizualną publikacji, która stanowi integralny, niemal poetycki komentarz do tekstu.

Warto podkreślić, że książka nie jest jednostronną pochwałą nowej technologii. Autorka z dużą wrażliwością podchodzi do kwestii ryzyka zagłady czy szansy sojuszu z AI. Perzycka-Borowska analizuje te lęki, przekładając je na grunt debaty publicznej i ekonomicznej, wskazując, że to od ludzkich decyzji zależy kierunek tej ewolucji. Poczucie niepewności, które towarzyszy autorce w rozmowach z Alexem, staje się uniwersalnym doświadczeniem współczesnego badacza, który musi odnaleźć się w świecie „płynnej” technologii. Książka promuje ideę „emocjonalnej autorefleksyjności”, pomagając czytelnikowi badać wpływ AI na takie aspekty życia jak samotność, nieufność czy zachwyt. Takie podejście sprawia, że praca ta wykracza poza ramy typowego podręcznika akademickiego, stając się osobistym manifestem humanizmu w epoce cyfrowej. 

Tę lekturę rekomenduję przede wszystkim nauczycielom akademickim i edukatorom, dla których będzie ona przewodnikiem po świecie generatywnej sztucznej inteligencji, uczącym krytycznej postawy wobec technologii, a także badaczom pedagogiki, szukającym inspiracji w nowoczesnej metodologii. Książka jest również cenną propozycją dla studentów kierunków humanistycznych i technicznych, gdyż pomaga zrozumieć relacje człowiek-maszyna, promując odpowiedzialność za etyczne wykorzystanie algorytmów. Jest to także pasjonująca lektura dla każdego, kto zastanawia się nad granicami „symulacji zrozumienia” i chce rzucić wyzwanie własnym przekonaniom na temat roli technologii w życiu osobistym. 

„Pod parasolem wiedzy” to pozycja obowiązkowa dla wszystkich, którzy czują niepokój związany z szybką ewolucją AI, ale jednocześnie dostrzegają w niej szansę na nowy wymiar edukacji. Perzycka-Borowska nie oferuje łatwych odpowiedzi, lecz zaprasza do wspólnego „spaceru”, w którym technologia – choć symulowana – staje się lustrem, w którym przeglądamy się jako ludzie. Autorka przekonuje nas, że największym wyzwaniem nie jest technologia sama w sobie, lecz nasza zdolność do zachowania w tym cyfrowym świecie tego, co w nas najbardziej ludzkie: empatii, krytycyzmu i odpowiedzialności za przekazywaną wiedzę. Książka ta stanowi cenną lekcję pokory i świadomości, że nawet w najbardziej zaawansowanej symulacji to człowiek pozostaje tym, który nadaje sens „kropelkom deszczu” i „tkanej wizji” przyszłości.