Oficyna Wydawnicza "Impuls"

Wstęp           

Rozdział I
Higiena i emisja głosu mówionego         

Wprowadzenie          
1.    Emisja głosu a koncepcje zdrowia          
2.    Budowa i funkcjonowanie aparatu mowy          
3.    Badanie głosu       
4.    Zasady higieny głosu        
5.    Rys historyczny – wybrane zagadnienia        
6.    Współczesne kierunki badań       
Podsumowanie       

Rozdział II
Dysfonie zawodowe        

Wprowadzenie       
1.    Struktura chorób zawodowych narządu głosu w Polsce       
2.    Rodzaje i objawy zaburzeń głosu o podłożu zawodowym     
3.    Czynniki ryzyka zaburzeń głosu u nauczycieli i czynniki chroniące      
Podsumowanie          

Rozdział III
Kompetencje w zawodzie nauczyciela        

Wprowadzenie       
1.    Kompetencje i kompetencje zawodowe – wyjaśnienia terminologiczne        
2.    Kompetencje w zakresie emisji głosu a kształcenie nauczycieli       
Podsumowanie       

Rozdział IV
Emisja głosu – zarys założeń metodologicznych, analiza i interpretacja wyników badań            

Wprowadzenie           
1.    Metodologia badań własnych           
2.    Zakres występowania nasilenia dysfonii u badanych nauczycieli szkół podstawowych            
3.    Poziom nasilenia wybranych warunków pracy oraz możliwości w zakresie emisji-higieny głosu badanych nauczycieli szkół podstawowych           
4.    Związek między zakresem występowania dysfonii
u badanych nauczycieli szkół podstawowych i poziomem nasilenia wybranych warunków miejsca pracy oraz możliwości w zakresie emisji-higieny głosu badanych nauczycieli         
5.    Związek między poziomem nasilenia dysfonii u badanych nauczycieli szkół podstawowych i poziomem nasilenia wybranych warunków
pracy oraz możliwościami w zakresie emisji-higieny głosu badanych nauczycieli         
6.    Problemy głosowe u badanych nauczycieli szkół podstawowych a wybrane warunki pracy oraz możliwości w zakresie emisji-higieny głosu badanych nauczycieli – podsumowanie wyników badań      
Podsumowanie          

Zakończenie i wnioski       

Bibliografia       

Aneks

Wstęp

„Emisja głosu” to termin, który nadal jest mało rozpowszechniony. W komunikowaniu się każdy korzysta z głosu. W szczególności ci, którzy używają go w pracy zawodowej, tzn. nauczyciele, wykładowcy, politycy, dziennikarze itp.

Nauczanie i wychowanie towarzyszy człowiekowi już od czasów pierwotnych wspólnot. Pierwszy w dziejach świata nauczyciel rozpoczął swoją pracę około 2200 lat p.n.e. (Kurdybacha Ł., 1948; Wołoszyn-Spirka W., 2001). Chociaż od tamtego czasu warunki pracy nauczycieli i przygotowanie do zawodu całkowicie się zmieniły, to jednak jeden element jest wspólny dla profesji nauczycielskiej: głos jest od zawsze – w ujęciu potocznym – podstawowym narzędziem pracy nauczyciela.

Zawód nauczyciela należy do takich, które stawiają znaczne wymogi narządowi głosowemu. Badania Instytutu Medycyny Pracy wskazują, że co roku notuje się ponad trzy i pół tysiąca zachorowań na choroby narządu fonacyjnego, przy czym 90% chorych to nauczyciele (Śliwińska-Kowalska M., 1999). Z innego zestawienia wynika, że około 15% nauczycieli cierpi na poważne zaburzenia głosu, a prawie 71% chorych z dysfonią zawodową nie miało szkolonego głosu (Pruszewicz A., 1992). Problemy z głosem pojawiają się nawet u nauczycieli kontraktowych – występują już w drugim roku ich pracy (Marek M., 2001). Zaobserwowano także procentowy wzrost występowania przewlekłych chorób narządu głosu związanych z nadmiernym wysiłkiem w stosunku do wszystkich chorób zawodowych – w 1995 roku odnotowano 26%, a w 1999 roku – 35% takich przypadków (Tarasiewicz B., 2003). Statystyki występowania zaburzeń głosu różnią się znacznie i wskazują, że 20–90% nauczycieli zgłasza subiektywne dolegliwości głosowe. W polskiej grupie zawodowej nauczycielek występowanie zaburzeń głosu odnotowano dwu- i trzykrotnie częściej niż u kobiet niepracujących głosem (Śliwińska-Kowalska M. i in., 2006; Gębska M., Wojciechowska A., Żyżniewska-Banaszak E., 2011).

Jeszcze pod koniec XX wieku nauczyciele nie byli obligatoryjnie przygotowywani do emisji i higieny głosu. Obowiązek ten wprowadzono dopiero na początku XXI wieku. Obecnie uczelnie wyższe przygotowujące przyszłych nauczycieli uwzględniają w programach kształcenia treści związane z emisją i higieną głosu, a nauczycielom niemającym przygotowania w tym zakresie pracodawcy oferują liczne szkolenia, kursy i warsztaty (Rzepa M., 2010). Działania profilaktyczne przełożyły się na statystyki występowania przewlekłych chorób głosu, w ostatnich latach można zaobserwować wyraźną tendencję spadkową: w 2004 roku zanotowano wystąpienie 23,2% przypadków przewlekłych chorób głosowych. Zajęły one pierwsze miejsce na liście chorób zawodowych (Szeszenia-Dąbrowska N., 2007); w 2016 roku było 9,7% przypadków i trzecie miejsce na liście (Świątkowska B., Hanke W., Szeszenia-Dąbrowska N., 2017).

Niezależnie od zaobserwowanych optymistycznych tendencji trudno nie oprzeć się wrażeniu, że podjęta profilaktyka dała połowiczny skutek. Pomimo objęcia nią (w różnych formach) większości nauczycieli i wszystkich studentów przygotowujących się do zawodu dla wielu nauczycieli utrzymanie funkcjonowania narządu głosu na optymalnym poziomie jest nadal problemem. Ponadto dysfonie zawodowe ciągle jeszcze utrzymują się w czołówce listy złożonej z dwudziestu sześciu chorób o podłożu zawodowym. W związku z tym wydaje się, że po pierwsze samo wprowadzenie obowiązkowych zajęć z emisji głosu dla kandydatów do zawodu nauczycielskiego jest jeszcze za mało skuteczne, po drugie należałoby przyjrzeć się bliżej efektywności kształcenia umiejętności poprawnej techniki tworzenia głosu oraz – z uwagi na to, że nauczyciele (zwłaszcza szkół podstawowych) pracują w środowisku nie zawsze sprzyjającym higienie głosu – czynnikom ryzyka zaburzeń głosu związanym ze środowiskiem pracy nauczyciela.

Z tego względu przeprowadzono badania, których celem jest rozpoznanie zjawiska nasilenia problemów głosowych wśród nauczycieli szkół podstawowych zlokalizowanych na terenie miasta Zielona Góra oraz czynników ryzyka dysfonii związanych ze środowiskiem zawodowym nauczycieli. Podjęty temat ma charakter interdyscyplinarny, ponieważ poruszane w książce zagadnienia są związane z pedagogiką, psychologią, logopedią, medycyną czy sztuką, a szczególnie z artystyczną emisją głosu.

Treść publikacji stanowi część dysertacji doktorskiej na temat dysfonii u nauczycieli szkół podstawowych.

Pragnę w sposób szczególny podziękować za wielkie wsparcie i wiarę we mnie promotor dr hab. Ewie Małgorzacie Skorek, prof. UZ oraz promotor pomocniczej dr Anicie Famule-Jurczak, prof. UZ. Za grafikę dziękuję Agnieszce Hryniewicz. Pragnę także podziękować za recenzję dysertacji doktorskiej prof. dr hab. Jolancie Szempruch oraz prof. dr hab. Iwonie Kowalkowskiej.

Książkę dedykuję moim najbliższym, którzy są ze mną i zawsze we mnie wierzą.

Podjęta przez autora tematyka zawodowych uwarunkowań dysfonii u nauczycieli należy do ważnych zagadnień o dużym znaczeniu społecznym i pedagogicznym. Pomimo rozległej literatury przedmiotu i licznych badań naukowych prowadzonych w tym zakresie tematyka dysfonii wymaga pogłębionych eksploracji naukowych ze względu na jej istotne znaczenie dla pracy zawodowej nauczyciela – zdrowy głos jest bowiem warunkiem sprawnego funkcjonowania oraz podstawowym narzędziem komunikacji z uczniem i innymi podmiotami edukacyjnymi.

Omawiana tematyka wpisuje się w najnowsze trendy badań pedeutologicznych, mających znaczenie dla współczesnej edukacji. Problematyka ta jest związana z pedagogiką, psychologią, logopedią, medycyną i sztuką, a szczególnie z artystyczną emisją głosu.

Z recenzji prof. dr hab. Jolanty Szempruch