O autorach

Joanna Barcik ‒ doktor, filozofka religii, wykładowczyni w Katedrze Filozofii Boga i Religii Wydziału Filozoficznego Uniwersytetu Papieskiego Jana Pawła II w Krakowie, członkini Klubu Chrześcijan i Żydów „Przymierze”. W kręgu jej zainteresowań znajduje się francuska fenomenologia i filozofia refleksji, teologia feministyczna, możliwość myślenia o Bogu po Auschwitz. 

Grzegorz Bryda ‒ doktor, adiunkt w Instytucie Socjologii UJ. Obszar zainteresowań: socjologia kognitywna, socjologia cyfrowa, socjologia języka, socjologia kultury, komunikacja społeczna, badania metodami jakościowymi i mieszanymi, multimodalna analiza treści, eksploracja tekstu, komputerowa analiza danych (CAQDAS), lingwistyka komputerowa, sztuczna inteligencja, uczenie maszynowe, przetwarzanie języka naturalnego, modelowanie dużego języka, ChatGPT, analiza narracyjna i modelowanie tematyczne, badania świata życia.

Krzysztof Gerc ‒ doktor, adiunkt w Instytucie Psychologii Stosowanej UJ w Krakowie, psycholog, terapeuta. Zainteresowania naukowe: zagadnienia rozwoju psychicznego osób z niepełnosprawnością w biegu ich życia, problematyka wspierania rozwoju dzieci i młodzieży oraz osób dorosłych ujawniających deficyty rozwojowe, temat wpływu kultury organizacji i jej znaczenia w procesie zarządzania w oświacie i służbie zdrowia w szeroko rozumianym kontekście psychologii rehabilitacji oraz stosowanej psychologii rozwoju.

Agnieszka Guzik ‒ doktor, adiunkt w Katedrze Polonistycznej Edukacji Nauczycielskiej UJ. Absolwentka socjologii i pedagogiki na Wydziale Filozoficznym UJ. Swoje poszukiwania badawcze skoncentrowała na analizie: relacji uczeń – nauczyciel, kompetencji pedagogicznych nauczyciela, nauczania według pedagogiki Marii Montessori czy uwarunkowań procesu edukacji. Od 14 lat współpracuje z Katolicką Szkołą Podstawową Montessori, którą współtworzy i w ramach której poszukuje najlepszych rozwiązań edukacyjnych. 

Aleksandra Iwańska ‒ absolwentka studiów licencjackich z psychoprofilaktyki
i studentka psychologii na Uniwersytecie Jana Długosza w Częstochowie, członkini Studenckiego Naukowego Koła Terapeutów.

Anna Janus-Sitarz ‒ prof. dr hab., kieruje Katedrą Polonistycznej Edukacji Nauczycielskiej oraz Centrum Badań Edukacyjnych i Kształcenia Ustawicznego na Wydziale Polonistyki UJ w Krakowie. Przewodnicząca Komisji Edukacji w Komitecie Nauk o Literaturze PAN; redaktor naukowa serii „Edukacja Nauczycielska Polonisty”. Autorka blisko 200 książek, podręczników i artykułów naukowych poświęconych literaturze, teatrowi i edukacji, w tym monografii: Groteska literacka. Od diabła w Damaszku po Becketta i Mrożka; Lekcje teatru; Przyjemność i odpowiedzialność w lekturze. O praktykach czytania literatury w szkole; W poszukiwaniu czytelnika. Diagnozy, inspiracje, rekomendacje; Pogranicza literatury dla dorosłych i niedorosłych. 

Agnieszka Kania – doktor, polonistka, pracowniczka naukowo-dydaktyczna w Katedrze Polonistycznej Edukacji Nauczycielskiej na Wydziale Polonistyki UJ. Uczyła według własnego programu w LO, współtworzyła cykl podręczników dla szkoły podstawowej Czarowanie słowem, obecnie opracowuje lekturowe karty pracy dla licealistów. Przez pięć lat kierowała projektem NCBR „Profesjonalny polonista. Praktyka i personalizacja”, który znacząco poszerzył program kształcenia przyszłych nauczycieli. Autorka dwóch książek, w tym Lekcja (nie)obecności. Dziedzictwo polsko-żydowskie w edukacji polonistycznej. Uczestniczka polskich i zagranicznych seminariów na temat Zagłady, absolwentka Międzynarodowej Szkoły Nauczania o Holokauście w Instytucie Yad Vashem w Jerozolimie. Wierzy w mądrą i innowacyjną edukację, poszukuje oryginalnych rozwiązań, uwielbia interdyscyplinarne projekty i spotkania z młodzieżą. 

Paulina Kijak ‒ doktor nauk fizycznych, biofizyczka molekularna. W 2024 roku obroniła doktorat na Wydziale Fizyki, Astronomii i Informatyki Stosowanej UJ, poświęcony molekularnym mechanizmom odporności na przemarzanie i wysuszanie u antarktycznych grzybów zlichenizowanych. Obecnie współpracuje z Katedrą Biofizyki Wydziału Lekarskiego Collegium Medicum UJ, prowadzi badania nad elektrowrażliwością. Od kilku lat pracuje również jako nauczycielka fizyki w metodzie Montessori w Katolickiej Szkole Podstawowej Montessori i Katolickim Liceum Montessori w Krakowie.

Adrianna Sarnat-Ciastko ‒ doktor nauk społecznych, pedagog, tutor, pełnomocnik rektora Uniwersytetu Jana Długosza w Częstochowie ds. tutoringu, członkini Rady Programowej Instytutu Tutoringu Szkolnego.

Małgorzata Sokalska ‒ dr hab. prof. UJ; komparatystka i polonistka. Pracuje w Katedrze Komparatystyki Literackiej Wydziału Polonistyki UJ, specjalizuje się w badaniach literatury XIX i początków XX wieku oraz gatunków synkretycznych, w tym opery, pieśni, piosenki. Autorka książek: Opera a dramat romantyczny. Mickiewicz – Krasiński – Słowacki (2009), Wagnerowska mozaika. Wagner i wagneryzm w kulturze (2018), „Prawdziwa Chopiniada”. Chopin w kontekstach literackich (wspólnie z Iwoną Puchalską, 2024) oraz „Aria: awaria”. Studia o arii operowej (2025). 

Roman Solecki ‒ doktor nauk społecznych, pedagog, profilaktyk, psychoterapeuta uzależnień, logoterapeuta i mediator. Pracownik Kliniki Psychiatrii Dorosłych, Dzieci i Młodzieży Szpitala Uniwersyteckiego w Krakowie, adiunkt w Instytucie Pedagogiki Uniwersytetu Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie, dyrektor Krakowskiego Instytutu Logoterapii. Na co dzień pracuje na oddziale dziennym leczenia uzależnień oraz w kilku poradniach z osobami uzależnionymi, doświadczającymi zaburzeń zdrowia psychicznego oraz poczucia bezsensu życia. Prowadzi również badania na temat depresji, uzależnień behawioralnych, poczucia sensu życia i relacji rodzinnych wśród uczniów i nauczycieli.

Damian Stachowiak ‒ doktor teologii, duszpasterz w Centrum Ewangelizacji i Modlitwy na Wzgórze Miłosierdzia w Stryszawie, rekolekcjonista, człowiek w drodze. Autor książek: Dialog w formacji kapłańskiej, Paschalne drogi, Nikt nie rodzi się wychowawcą.

Bogusław Śliwerski ‒ prof. dr hab., profesor badawczy Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie; doktor honoris causa UMCS w Lublinie (2014), UKW w Bydgoszczy (2016), KUL w Lublinie (2017), UKSW w Warszawie (2020) i Narodowej Akademii Nauk Pedagogicznych na Ukrainie (2019); członek The International Board of Tomas Bata University in Zlín oraz International Advisory Board of the Faculty of Education of the University of South Bohemia w Czechach; profesor honorowy Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie i Uniwersytetu Śląskiego; członek Rady Doskonalenia Naukowego (od 2019 roku). 

Oficyna Wydawnicza "Impuls"

Agnieszka Guzik
  Wstęp 

Część I. Rzeczywistość ciszy – wymiar fizyczny, jednostkowy i społeczny

Paulina Kijak
  W cieniu dźwięku. O doświadczeniu ciszy i jej braku 

Grzegorz Bryda    
  Cisza jako praktyka społeczna i indywidualna 

Krzysztof Gerc 
  Cisza w doświadczeniu psychologicznym człowieka współczesnej kultury i wyzwań cywilizacyjnych XXI wieku

Damian Stachowiak
  Cisza, która pozwala być 

Joanna Barcik
  Milczenie i relacja 

Roman Solecki
  Cisza jako przestrzeń poszukiwania sensu życia 

Część II. Przestrzenie i miejsca ciszy – wieloaspektowość zjawiska 

Bogusław Śliwerski
  Różne znaczenia ciszy w środowisku uczonych 

Anna Janus-Sitarz
  Cisza i szum w szkolnych praktykach interpretacyjnych. Milczenie w czytaniu poezji 

Agnieszka Kania
  Od cichej lektury poezji o Zagładzie do krzyku wobec zła 

Małgorzata Sokalska
  Zakrzyczeć ciszę. O motywie ciszy i jej nieoczywistych aspektach muzycznych w wybranych piosenkach 

Adrianna Sarnat-Ciastko, Aleksandra Iwańska
  Tutorskie oblicza ciszy. Doświadczenie milczenia w budowaniu potencjału edukacji spersonalizowanej w narracjach tutorów 

Agnieszka Guzik
  Kultura ciszy, kultura szkoły? Znaczenie ciszy w rzeczywistości szkolnej na przykładzie założeń pedagogicznych Marii Montessori 

Podsumowanie

O autorach

Wstęp

Zagadnienie ciszy jest intrygujące, szczególnie w wymiarze ludzkiej egzystencji. Kiedy zaczynamy rozmawiać o ciszy, dostrzegamy całą jej różnorodność, złożoność. Pierwsza myśl rodzi pytanie: czym ona jest, jak należy ją definiować, opisywać? Czy jest ona brakiem czegoś? Czy można ją określić jako nieobecność hałasu, zgiełku, rozpraszających dźwięków czy obrazów? Jeżeli tak, to często cisza jest utożsamiana z milczeniem, które może mieć wymiar pozytywny lub negatywny. Milczę, bo decyduję się kogoś usłyszeć, lub milczę, bo nie mogę się odezwać. Ktoś mi zabrania mówić. Milczenie jest zatem elementem ciszy, który w jakiś sposób ją uzewnętrznia, określa jej intencję, nadaje jej różne znaczenia. Ale cisza może być także traktowana jako cel sam w sobie, jako wartość pożądana ponad wszystko. Wtedy może być uważnością, koncentracją na czymś konkretnym, decyzją, dążeniem, oczekiwaniem, luksusem. W tym wymiarze cisza dociera do naszej świadomości. Zdajemy sobie sprawę z jej istnienia, pragniemy jej, dążymy do jej osiągnięcia. Jednak żeby tak było, musimy ją docenić, zauważyć, poddać refleksji, zatrzymać się na niej, pomyśleć o jej istnieniu.

Niniejsza publikacja stanowi próbę opisu zjawiska ciszy w różnych wymiarach ludzkiej egzystencji oraz próbę namysłu nad znaczeniem ciszy w życiu człowieka.

Dlaczego? Ponieważ jest ona zjawiskiem wielowymiarowym. Może przybierać różne formy i trudno ją jednoznacznie nazwać czy określić. Nie da się jej w prosty sposób sklasyfikować jako dobrej lub złej. Może być ulgą, ukojeniem w trudnych momentach życia, ale może być także trudna, bolesna, krępująca, uciążliwa. Zazwyczaj można ją dostrzec w przełomowych chwilach, podczas uświadamiania sobie różnych potrzeb, podejmowania prób zmiany życia, w sytuacjach ważnych wyborów. Cisza jest więc w przestrzeni człowieka, w miejscach specjalnie do tego przygotowanych, chwilach na to przeznaczonych i w momentach nieprzewidywalnych. Cisza znajduje się zatem w każdym człowieku, kiedy tylko czyni ją doświadczeniem osobistym. Wtedy cisza jest, pomimo zgiełku i hałasu na zewnątrz.

Złożoność i różnorodność prezentowanego zagadnienia analizuje Teresa Olearczyk, poświęcając mu wiele uwagi. Według badaczki 

[…] różne są doświadczenia ciszy, wszak w różnej ciszy jesteśmy (przebywamy/bywamy) i jesteśmy „naszej” ciszy kulturowo nauczeni. Jest cisza wokół nas i cisza w człowieku. Moja cisza nie jest twoją ciszą. Jest cisza Wschodu i cisza Zachodu. Cisza aglomeracji i cisza gór. Cisza budowana przez dystans między ludźmi. Jest cisza kultury elitarnej, gdzie milczenie wprzęgnięte jest w sztukę oratorską, i cisza kultury ludowej – ufająca byciu w ciszy i kondensowaniu języka.

Ta różnorodność i niejednoznaczność ciszy jest inspiracją do zgłębienia, poszukiwania jej w różnych wymiarach i miejscach funkcjonowania człowieka. W celu wszechstronnego ujęcia prezentowanego zagadnienia zaproszeni zostali przedstawiciele różnych dyscyplin naukowych, którzy ten ludzki kontekst istnienia ciszy będą analizować w niniejszej publikacji. Pojawią się zatem pytania o przestrzenie i miejsca ciszy, w których człowiek może się rozwijać, wyrażać, działać.

Przygotowana monografia składa się z dwóch części. Pierwsza zawiera teksty opisujące rzeczywistość ciszy, jej specyfikę w wymiarze fizycznym, jednostkowym i społecznym, druga – ukazując wieloaspektowość zjawiska – prezentuje przestrzenie i miejsca, których cisza jest nieodłącznym elementem, różnorodne przykłady jej występowania. Część pierwszą rozpoczyna tekst doktor nauk fizycznych i biofizyczki molekularnej Pauliny Kijak, współpracującej z Katedrą Biofizyki Wydziału Lekarskiego Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego, która analizuje zjawisko ciszy w świecie dźwięków, drgań i szumów. Autorka prowadzi nas przez rozważania na temat ciszy absolutnej i względnej. Pokazuje, jak cisza funkcjonuje w otaczającym nas fizycznym świecie. Stawia pytania o jej istnienie na Ziemi i w kosmosie. Ten wymiar prezentowanego zjawiska jest niejako wstępem do zrozumienia ciszy w życiu człowieka i jego relacji z innymi. Autorzy dwóch kolejnych tekstów: doktor socjologii Grzegorz Bryda i doktor psychologii Krzysztof Gerc, obydwaj naukowcy z Uniwersytetu Jagiellońskiego, prowadzą nas w rozumienie ciszy w doświadczeniu psychiki, kultury i społecznego wymiaru ludzkiego działania. Obecność ciszy jest tu warunkowana rzeczywistością ponowoczesną, doświadczeniem psychologicznym oraz dynamiką pomiędzy tym, co indywidualne i wspólnotowe. Na bazie tych rozważań zagłębiamy się w relacyjny wymiar ciszy, który prezentują kolejni autorzy tekstów – Damian Stachowiak, doktor teologii i duszpasterz w Centrum Ewangelizacji i Modlitwy w Styszawie, oraz Joanna Barcik, doktor filozofii z Uniwersytetu Jana Pawła II w Krakowie. W tym kontekście cisza ukazuje zakres możliwości jednostki, pozwala otworzyć się na drugiego człowieka, staje się przestrzenią spotkania, wymiarem duchowym. Ilustracją takiej perspektywy jest „aktywne milczenie”, omówione w tekście J. Barcik jako przykład tworzenia relacji z drugim w przestrzeni dialogu. Część pierwszą zamyka tekst Romana Soleckiego, doktora nauk społecznych, pedagoga, psychoterapeuty uzależnień, logoterapeuty i mediatora. Autor wprowadza nas w wymiar ciszy, która nadaje sens ludzkiemu istnieniu. Jest ona swego rodzaju sprzeciwem wobec chaosu współczesnego świata, potrzebą egzystencjalną, „która warunkuje zdrowie psychiczne, duchowe i społeczne jednostki”.

Druga część monografii ukazuje konkretne miejsca, wymiary i przestrzenie ciszy, w których człowiek realizuje swoje zamierzenia i buduje świat kontaktów międzyludzkich. Autorzy w dużej mierze skoncentrowali się na opisie rzeczywistości edukacyjnej, w której kształtowane są różne postawy i wyzwania rozwojowe. Pierwszy tekst, autorstwa Bogusława Śliwerskiego, pedagoga, profesora badawczego Akademii Pedagogiki Specjalnej im. Marii Grzegorzewskiej w Warszawie, przedstawia zagadnienie ciszy w rzeczywistości uczelni wyższej, w kontekście pracy naukowej uczonych. Autor prezentuje różnorodne odcienie ciszy w zróżnicowanych konfiguracjach środowiska akademickiego, w rzeczywistości historycznej i współczesnej. Dwa kolejne teksty, autorstwa polonistek, profesor Anny Janus-Sitarz i doktor Agnieszki Kani z Katedry Polonistycznej Edukacji Nauczycielskiej Uniwersytetu Jagiellońskiego, ukazują wymiar ciszy w rzeczywistości szkolnej, w pracy z uczniami. Cisza jest tu opisywana jako istotny element pracy dydaktycznej, ale także przedmiot analiz literackich. Kontynuację tematu ciszy w utworze, tym razem muzycznym, prowadzi następna autorka. Małgorzata Sokalska, komparatystka, polonistka, profesor Uniwersytetu Jagiellońskiego, analizuje zagadnienie ciszy w warstwie słownej i muzycznej. Przygląda się słowom i dźwiękom, szuka ich znaczeń i interpretacji wokalnej. Monografię zamykają dwa teksty ukazujące ciszę w rzeczywistości szkolnej. W artykule Adrianny Sarnat-Ciastko, doktor nauk społecznych, pedagoga i tutora z Uniwersytetu Jana Długosza w Częstochowie, i Aleksandry Iwańskiej, absolwentki studiów z psychoprofilaktyki tego samego uniwersytetu, cisza jest elementem relacji tutoringowej. Autorki prezentują wyniki badań własnych, ukazując omawiane zagadnienie w perspektywie wielowymiarowej, przybliżając, jak wiele znaczeń ma cisza w rzeczywistości spotkania tutorskiego. Ostatni tekst jest moją refleksją na temat obecności ciszy w szkole pracującej metodą Marii Montessori. Ufam, że będzie to przydatne spojrzenie dla nauczycieli, którzy poszukują narzędzi do tworzenia dobrej edukacji.