Oficyna Wydawnicza "Impuls"

Wstęp           

Rozdział 1
Pierwszy odcinek, czyli serial jako miejsce uczenia się         

Rozdział 2
Najważniejszy dzień życia dyrektora Karwowskiego, czyli życie codzienne w PRL-u      

Rozdział 3
Dlaczego chcemy się bać, czyli po co dzieciom wilk z Czerwonego Kapturka, a dorosłym True Detective i Dexter?     

Rozdział 4
Serialowe obrazy przyszłości, czyli czy nowy świat będzie naprawdę wspaniały?     

Rozdział 5
Odcinek piąty, czyli ten, w którym Przyjaciele i Dziewczyny wprowadzają nas w dorosłość     

Rozdział 6
Serialowy świat pracy, czyli jak przeżyć w biurze?     

Rozdział 7
Sprawy zdrowia, życia i śmierci, czyli czego uczą seriale medyczne?        

Rozdział 8
Ostatni odcinek, czyli serialowe obrazy różnorodności i stereotypy     

Epilog, czyli dlaczego lubimy seriale?     

Bibliografia        

Indeks seriali       

O autorach

Wstęp

Chyba każdy ma „swój serial”. Historię opowiadaną w wielu epizodach, z którą wiążą się – często wywołujące wspomnienia – emocje. Dla jednych będzie to Stawka większa niż życie, dla innych Cudowne lata, Przystanek Alaska, dla jeszcze innych Przyjaciele. Zawsze jest to opowieść o bohaterach, która czasem tylko dostarcza wzruszeń, czasami jednak zmusza do refleksji i pozwala lepiej zrozumieć otaczającą rzeczywistość. Nie będzie wielkiej przesady w stwierdzeniu, że serial stał się obecnie jednym z najbardziej charakterystycznych elementów współczesnej kultury.

Choć forma opowiadania w odcinkach znana była jeszcze przed pojawieniem się telewizji, a więc w czasach radia, a także prasy, to jednak jej ekranowa postać jest najbardziej popularna. Na szczególną rolę, jaką pełni współcześnie serial, zwracają uwagę zarówno badacze, jak i publicyści. Ewelina Konieczna podkreśla, że seriale kolonizują świadomość dzisiejszych odbiorców kultury medialnej.

Filmowe historie w odcinkach przyciągają, magnetyzują, uzależniają, dostarczają rozrywki i przyjemności, ale także poruszają aktualne oraz ważne społecznie problemy. Serialowe opowieści nastawione są na eksplorację nowych zjawisk społecznych i przemian obyczajów, projektują reakcje oraz świadomość odbiorców, czasem nią manipulując. Zawarte w serialach, często kontrowersyjne treści i sposoby przedstawiania rzeczywistości, ilustrują zachodzące zmiany społeczno-kulturowe, poruszają tematy oraz kwestie będące odbiciem różnorodnych zachowań i postaw.

Dziś seriale są obecne praktycznie w każdym medium audiowizualnego przekazu. Zdaniem Katarzyny Czajki-Kominiarczuk „żyjemy w czasach największego przełomu w produkcji i dystrybucji seriali od czasów pojawienia się telewizji kablowej”. Rzeczywiście rozwój platform streamingowych spowodował zwielokrotnienie produkcji seriali, co było odpowiedzią na zwiększone zainteresowanie nimi odbiorców, którzy dopasowują proponowaną ofertę do własnych upodobań. W pewnym sensie możemy mówić nawet o nadmiernej podaży serialowych propozycji na medialnym rynku.

O ile film został doceniony w pedagogice oraz psychologii i dziś już nikt nie kwestionuje jego poznawczego potencjału, o tyle serial traktowany był raczej jako „ubogi krewny” filmu, a nawet jako jego „gorszy kuzyn”, którego należy się wstydzić i lepiej nie wspominać o nim w dobrym towarzystwie. Tymczasem serial przejął obecnie funkcje kina. To on dziś opowiada nam o złożoności świata. Biorąc pod uwagę zarówno rozmiar produkcji, jak i popularność seriali, postanowiliśmy przyjrzeć się temu fenomenowi kultury współczesnej. Nasza książka jednak nie będzie kolejną próbą omówienia specyfiki schematów narracyjnych serialu, jego języka jako formy telewizyjnej ani tym bardziej zbiorem anegdot o bohaterach i twórcach seriali. Nie będzie także zbiorem recenzji serialowych propozycji stacji telewizyjnych oraz platform streamingowych.

W naszym przekonaniu w tym właśnie gatunku telewizyjnym znajduje swoje zastosowanie antropologiczna perspektywa analizy fenomenów kultury popularnej, ponieważ serial telewizyjny zdaje się pełnić rolę lustra, w którym odbija się świat społeczny ludzi, nic dziwnego zatem, że stał się on obszarem badań przedstawicieli różnych dyscyplin. W analizach pedagogicznych zdaje się on jednak zajmować miejsce marginalne, choć i tu znaleźć można ciekawe próby zmierzenia się z tym zagadnieniem. Biorąc pod uwagę fakt, że serial zajmuje szczególną pozycję w dzisiejszej kulturze popularnej, cel, jaki przed sobą postawiliśmy, dotyczy wydobycia edukacyjnych aspektów tego fenomenu, to właśnie w nim bowiem najwyraźniej można dostrzec zarówno mity funkcjonujące w społeczeństwie, jak i dominujące dyskursy.

Teoretycznym i metodologicznym zapleczem dla pedagogicznej refleksji nad serialem jest pedagogika kultury popularnej, korzystająca z dorobku studiów kulturowych. Studia kulturowe odrzucają traktowanie pedagogiki jako „techniki” albo zbioru umiejętności potrzebnych do „kierowania rozwojem”. Pedagogika jest postrzegana tu jako praktyka kulturowa zrozumiała przez pryzmat historii, polityki, władzy i kultury. Staje się ona w tym przypadku miejscem krytycznej analizy wielorakich dyskursów obecnych w kulturze. Dyskursów, jakich wszyscy jesteśmy uczestnikami, będąc zanurzeni w kulturze mediów. Jak zauważa Henry A. Giroux, tradycyjne dyscypliny akademickie nie są w stanie opisać ogromnego zróżnicowania kulturowych i społecznych zjawisk. Niebagatelną rolę spełnia tu rozprzestrzenianie się kultury elektronicznej do wszystkich sfer życia codziennego (intelektualnego i artystycznego). Orędownicy studiów kulturowych podkreślają, że rola kultury medialnej, a przede wszystkim siła mass mediów w przekazywaniu wiedzy, ma kluczowe znaczenie dla rozumienia struktury społeczeństwa i jego życia codziennego.

Naszym zdaniem „stawianie pytań” tekstom kultury jest równie pasjonującym przedsięwzięciem badawczym jak prowadzenie wywiadów czy badań ankietowych i często może przynieść ciekawsze efekty. Jak zauważa Chris Barker, teksty kultury są formami narracji, a więc uporządkowanymi opisami, będącymi zapisem wydarzeń. Narracje to opowieści, które stanowią próbę wyjaśnienia funkcjonowania społecznej rzeczywistości. Co więcej,

Dostarczają nam struktur rozumienia i reguł odniesienia dotyczących sposobu konstrukcji świata społecznego, udzielając tym samym odpowiedzi na pytanie, jak mamy żyć.

Seriale są więc nie tylko produktami artystycznymi, lecz także pewnymi faktami społecznymi ze względu na źródła powstania, charakter odbioru i funkcjonowanie społeczne, tak więc można na ich podstawie, w świetle wiedzy pochodzącej z innych materiałów socjologicznych, rekonstruować wiedzę i obraz świata tych, których postawy wyrażają. W zmierzeniu się z takim zadaniem pomaga ich krytyczna analiza. Dla pedagogicznej refleksji nad serialami interesujące jest bowiem to, o czym one opowiadają niejako „przy okazji”: jak konstruowany jest świat bohaterów, czego się boją, o czym marzą, w jaki sposób radzą sobie z problemami, które niesie rzeczywistość, jak obrazowane są w nich rozmaite aspekty życia.

Zakładając trafność wspomnianej wcześniej metafory „lustra”, można analizować ów fenomen jako odbicie problemów, lęków czy dominujących w społeczeństwie narracji. Interesujące jest np. porównanie serialu 39 i pół z 2008 roku z kultowym Czterdziestolatkiem z lat siedemdziesiątych. Głowni bohaterowie to mężczyźni w tym samym wieku, jednak po trzydziestu latach, jakie dzielą te dwa seriale, możemy dostrzec, jak bardzo zmienił się nie tylko świat: w tych dwóch tekstach kultury popularnej uwidacznia się odmienność społecznych konwencji, a przede wszystkim habitusu czterdziestolatków. Medialny czterdziestolatek początku XXI wieku w niczym nie przypomina szacownego peerelowskiego inżyniera budującego „Nową Polskę”. To chodzący w trampkach lekkoduch, człowiek oddający się swoim pasjom, z których najważniejszą jest muzyka rockowa, będąca również istotną płaszczyzną międzypokoleniowego porozumienia z dziećmi. Ci dwaj czterdziestoletni bohaterowie popkultury ilustrują odmienność zarówno rzeczywistości, w jakiej wzrastali, jak i przestrzeni społecznej, w jakiej przyszło im żyć. Podobnie ciekawe jest porównanie pierwszego polskiego serialu „rodzinnego” Wojna domowa z 1965 roku z Rodzinka.pl z 2011 roku czy jakimkolwiek innym polskim serialem familijnym. Problemy wychowawcze, z jakimi borykali się rodzice z Wojny domowej (np. „wojna” o długość włosów męskiej części młodzieży), dziś budzą uśmiech na twarzach widzów, niemniej jednak serial ten jest „dokumentem” ich realności w tamtym czasie. Zupełnie inaczej przedstawiają się konflikty z dziećmi i inaczej są rozwiązywane współcześnie.

Zdaniem badaczy analiza treści rozmaitych tekstów może być wykorzystywana w trojaki sposób: w pierwszym badacz interesuje się głównie cechami samej treści; w drugim, wychodząc z analizy treści, próbuje sformułować wnioski o autorze; w trzecim podejściu interpretuje treść po to, aby dowiedzieć się czegoś o jej odbiorcach. Właśnie pierwsze i trzecie podejście wydaje się najciekawsze dla próby opisu edukacyjnego potencjału serialu. Jak zauważa Gillian Rose, różne grupy społeczne nadają sens światu w rozmaity sposób. Znaczenia te „kryją się” w tekstach kultury: filmach, serialach czy muzyce. „Niezależnie jednak od formy, jaką przyjmują, te tworzone przez ludzi znaczenia, czyli reprezentacje, strukturują ludzkie zachowania w życiu codziennym”. Analizując zatem seriale, można wnioskować o problemach nurtujących społeczeństwo, sposobach ich rozwiązywania oraz o świecie wartości i sposobie życia.

Nasza książka jest próbą pedagogicznego odczytania serialu telewizyjnego, nie skupialiśmy się w niej jednak na interpretacji konkretnych produkcji pod względem ich „edukacyjnej zawartości”. W naszych analizach wychodziliśmy od problemu, by następnie przejść do jego ilustracji w różnych serialowych propozycjach.

Pierwszy   rozdział,   będący   wprowadzeniem   Czytelniczki   i   Czytelnika w omawiane zagadnienia, zarysowuje teoretyczne tło naszych analiz. W kolejnym rozdziale, analizując kilka emblematycznych polskich seriali telewizyjnych lat siedemdziesiątych, ukazujemy charakterystyczne elementy życia codziennego w PRL-u. W rozdziale trzecim przyglądamy się wybranym serialom grozy i próbujemy odpowiedzieć na pytanie: dlaczego lubimy się bać? Temat lęku kontynuowany jest w następnym fragmencie, w którym „spoglądamy w przyszłość” przez pryzmat kilku serialowych wizji jutra. W rozdziale piątym nasze dociekania kierujemy w stronę „rytuałów przejścia” w dorosłość, jakie ukazywane są w serialach, a w kolejnym przyglądamy się ukazywaniu pracy jako istotnej przestrzeni życia człowieka. W rozdziale siódmym zastanawiamy się nad fenomenem popularności seriali medycznych i ich edukacyjnym potencjałem. W ostatnim rozdziale omawiamy atypowych bohaterów seriali oraz analizujemy serialowe stereotypy. Całość zamyka – zgodnie z serialową konwencją – epilog, w którym podsumowujemy nasze rozważania o tym fenomenie kultury popularnej, próbując odpowiedzieć na zasadnicze pytania: dlaczego lubimy seriale oraz w czym upatrywać ich edukacyjnej wartości?

Przy pracy nad tą książką staraliśmy się zachować rygory naukowego dyskursu, łącząc go z eseistycznymi formami narracji. Być może Czytelniczka lub Czytelnik poczuje się jak Molierowski Pan Jourdain (który to ze zdziwieniem dowiaduje się, że „prozą mówi”), zauważając, jak wiele seriale mówią o naszym świecie, a w istocie czego możemy dowiedzieć się z nich o nas samych. Mamy jednak przez to nadzieję, że będzie ona czytana nie tylko przez badaczy edukacji zajmujących się pedagogiką kultury popularnej, lecz także nauczycieli, rodziców oraz wszystkich, którzy lubią oglądać seriale.

Dlaczego oglądamy seriale? Czy to tylko „tania rozrywka”, niewymagająca intelektualnego zaangażowania? Naszym zdaniem tak krytyczne spojrzenie na ten fenomen współczesnej kultury popularnej jest zdecydowanie upraszczające i nie oddaje ani jego złożoności, ani rzeczywistej roli, jaką odgrywa u dzisiejszych uczestników życia kulturalnego. Gdzie wobec tego tkwią przyczyny popularności seriali? Na czym polega ich edukacyjna wartość? Stawiamy te pytania w książce i zapraszamy Czytelniczki i Czytelników do wspólnych poszukiwań odpowiedzi.

Witold Jakubowski
Sylwia Jaskulska

Czego nas uczą seriale? to publikacja, która w przemyślany sposób porusza zagadnienie znaczenia seriali w kulturze i edukacji. Jest to wartościowa propozycja zarówno dla badaczy zajmujących się analizą mediów, jak i miłośników serialowych opowieści. Oryginalne ujęcie tematu i aktualność problematyki sprawiają, że stanowi ona ważny głos w dyskusji dotyczącej roli seriali we współczesnej kulturze.

Z recenzji dr hab. Eweliny Koniecznej, prof. UŚ

Witold Jakubowski, Sylwia Jakubowska, (2025). Czego nas uczą seriale? Studium z pedagogiki kultury popularnej.
Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls, ss. 174

Uczestnictwo człowieka w kulturze, również tej popularnej, posiada niewątpliwie wymiar edukacyjny. Jak zauważa Monika Adamska-Staroń, kultura popularna jest

przestrzenią jakości zachęcających do bycia interpretatorem doświadczenia, do realnego zaangażowania się w sprawy drugiego człowieka, przestrzenią możliwości, inspirującą poznawczo, emocjonalnie, duchowo (Adamska-Staroń, 2015, s. 160).

Uczestnicząc w niej, człowiek nie tylko zdobywa informacje o złożoności współczesnego świata, lecz także zostaje postawiony wobec pytań o własną tożsamość, miejsce w społeczeństwie czy wyznawane wartości. Kultura popularna przestaje być wyłącznie przedmiotem badań kulturoznawczych – staje się dziś również ważnym obszarem refleksji pedagogicznej (Jakubowski, 2014). W tym kontekście teksty popkultury stanowią nie tylko narzędzie transmisji treści, ale też pole wychowania i autoformacji. Jednym z istotnych fenomenów tej kultury jest serial – medium, które stało się „nową jakością” w przestrzeni popkulturowej (Rusakow, 2015). Recenzowana książka podejmuje próbę pedagogicznej analizy właśnie tego fenomenu.

Na okładce książki autorstwa Witolda Jakubowskiego i Sylwii Jaskulskiej widzimy sylwetkę człowieka – najprawdopodobniej mężczyzny – ukazanego od klatki piersiowej w górę. Ubrany jest w sweter i białą koszulę. Jego głowa została zastąpiona telewizorem, na ekranie którego wyświetla się mozaika kolorowych pikseli; podobne, barwne kwadraty rozprzestrzeniają się wokół postaci. W kontekście treści książki okładkę tę można odczytać symbolicznie: sweter i biała koszula przywodzą na myśl edukację formalną – uporządkowaną, nie- nagannie „wyprasowaną”, jak kołnierz koszuli, ale zarazem szarą i mało atrakcyjną. Z kolei miejsce głowy, wypełnione barwną, przyciągającą wzrok, lecz chaotyczną mozaiką, można interpretować jako obraz popkultury – przestrzeni wielości narracji i form przekazu. Jest to sfera edukacji nieformalnej, z której – jako uczestnicy życia kulturalnego – nieustannie czerpiemy wiedzę o świecie i rzeczywistości. Jej polifoniczność i nieprzewidywalność są zarazem jej cechą konstytutywną, jak i potencjalnym źródłem poznawczego niepokoju – szczególnie z perspektywy pedagogicznej. Jak „ogarnąć” coś, co – w przeciwieństwie do programów nauczania – jest niemożliwe do systemowego uporządkowania, a jednak oddziałuje na jednostki i społeczeństwa? Recenzowana książka stano- wi właśnie próbę intelektualnego i naukowego „okiełznania” zjawiska seriali – jednego z najbardziej charakterystycznych elementów współczesnej kultury (Jakubowski, Jaskulska, 2025, s. 9).

Od „ubogiego krewnego” filmu do jednej z najpopularniejszych form przekazu kulturowego – taką drogę przeszły seriale. Dawniej postrzegane były jako podrzędna forma rozrywki, której należało się niemal wstydzić, dziś sytuacja ta uległa zmianie – seriale stały się modne, prestiżowe i powszechnie dyskutowane (Jakubowski, Jaskulska, 2025, ss. 22-23). W związku z tym autorzy, wskazując że w debatach pedagogicznych analizy serialu zajmują miejsce marginalne, postawili sobie za cel wydobyć edukacyjne aspekty tego fenomenu, ponieważ, jak twierdzą:

to właśnie w nim bowiem najwyraźniej można dostrzec zarówno mity funkcjonujące w społeczeństwie, jak i dominujące dyskursy (Jakubowski, Jaskulska, 2025, s. 10).

Analizując zatem seriale– argumentują:

można wnioskować o problemach nurtujących społeczeństwo, sposobach ich rozwiązywania oraz o świecie wartości i sposobie życia (Jakubowski, Jaskulska, 2025, s. 13).

Takie ujęcie stanowi solidny punkt wyjścia do pedagogicznej refleksji nad potencjałem popkultury jako przestrzeni formacyjnej i edukacyjnej. Publikacja składa się ze wstępu, wprowadzenia teoretycznego dotyczącego serialu jako miejsca uczenia się, siedmiu rozdziałów tematycznych oraz epilogu. Każdy rozdział tematyczny poświęcony jest innemu problemowi społecznemu, jaki ilustrują seriale. Autorzy kolejno omawiają: życie codzienne w PRL-u, problematykę lęku i grozy, rytuały przejścia w dorosłość, zagadnienie pracy, seriale medyczne oraz stereotypy i reprezentacje postaci nietypowych. Jak podkreśla- ją, pomimo licznych odniesień do konkretnych produkcji serialowych, nie koncentrują się na szczegółowej interpretacji edukacyjnej poszczególnych tytułów. Zamiast tego proponują szersze, problemowe ujęcie zjawiska, które ma pokazać edukacyjny potencjał seriali.

Trudno nie zauważyć, że nastąpiło medialne przeniesienie aktywności odbiorczej współczesnych widzów z sal kinowych na ekrany telewizorów, a może raczej tabletów, smartfonów i komputerów. W związku z tym, skoro pedagogicznemu namysłowi poddawane są różnego rodzaju filmy – tak samo powinno to dotyczyć seriali. Autorzy zwracają uwagę, że seriale realizują różne funkcje typowe dla kina gatunków, tym samym są przestrzenią stawiania pytań oraz rozwiązywania problemów, jakie mogą pojawiać się w życiu codziennym odbiorców. Stanowią rezerwuar wartości, możliwych do przyjęcia sposobów życia oraz – co bardzo ważne z perspektywy pedagogicznej – źródło sensów, znaczeń i interpretacji. Stają się one nierzadko podstawą dla formowania tożsamości widzów, wśród, których znajdują się dzieci i młodzież. Sam ten fakt stanowi o ważności pedagogicznej analizy seriali i konieczności pogłębionych badań. Recenzowana książka jest, według mnie, bardzo dobrym tłem teoretycznym dla tych analiz.

Jak zauważają autorzy:

instytucje zajmujące się kształceniem nie są jedynym miejscem naszego uczenia się. (…) Wprawdzie edukacja formalna „porządkuje” świat społeczny, niemniej jednak istotna w naszym życiu jest edukacja nieformalna, która nie jest planowana, to ona najczęściej decyduje o naszej tożsamości (Jakubowski, Jaskulska, 2025, s. 28)

Seriale mogą zatem wypełniać lukę pozostawioną przez edukację formalną, której program często bywa nieadekwatny do realiów codziennego życia. Może to w konsekwencji wpływać na jej ograniczoną efektywność wychowawczą i formacyjną. Z jednej strony seriale stwarzają szansę edukacyjną, z drugiej – mogą stanowić zagrożenie. Ich formacyjna rola wymaga od pedagogów czujności oraz gotowości do wskazywania potencjalnych niebezpieczeństw, a także do postulowania potrzeby kontroli aktywności kulturowej dzieci i młodzieży. Bardzo wy- mownym przykładem jest serial Squid Game, o którym wspominają autorzy publikacji. Fakt, że produkcja ta była promowana marketingowo w przestrzeniach bliskich dzieciom i młodzieży – m.in. w grze Fortnite, gdzie gracze mogą wcielać się w postacie z serialu, czy w ofercie sieci KFC, która wprowadziła okazjonalny zestaw inspirowany Squid Game – rodzi potrzebę działań edukacyjnych ze strony rodziców, opiekunów i wychowawców. Potrzebne są rozmowy z dziećmi na temat tych treści, ich znaczenia oraz możliwych konsekwencji. Popularność tego rodzaju seriali – ukazujących brutalną przemoc – może świadczyć również o innym ważnym zjawisku, na które słusznie zwracają uwagę autorzy książki: treści kulturowe przeznaczone dla dzieci bardzo rzadko obrazują grozę (Jakubowski, Jaskulska, 2025, ss. 55-56). Lukę tę wypełniają więc niekiedy seriale. Pozostaje pytaniem retorycznym – czy Squid Game jest odpowiednim źródłem, z którego dzieci powinny czerpać doświadczenie grozy?

Z zainteresowania tego typu produkcjami wynika jeszcze jedna istotna obserwacja, na którą autorzy również zwracają uwagę – zaprośedniczona przez seriale konfrontacja z tym, co budzi lęk, może służyć jego oswajaniu. Serial, jako forma fikcyjna, zapewnia widzom względnie bezpieczne warunki do zmierzenia się z trudnymi emocjami. Właśnie ta możliwość przeżycia lęku w kontrolowanej przestrzeni może być jednym z powodów tak dużej popularności seriali poruszających tematykę przemocy, śmierci i zagrożenia (Jakubowski, Jaskulska, 2025, s. 64).

Bardzo interesującym zagadnieniem, podjętym w rozdziale czwartym, są serialowe wizje przyszłości. Pokazano w nim przekonująco, że produkcje te odzwierciedlają zbiorowe lęki współczesnego świata, zwłaszcza w kontekście nadchodzących przemian technologicznych i ekologicznych. Rozwój nowych technologii w analizowanych serialach często przedstawiany jest jako źródło nie- pewności i zagrożeń dla ludzkiej tożsamości, a także jako przestrzeń refleksji nad granicami człowieczeństwa – refleksji osadzonej w duchu posthumanistycznym. Z kolei, obawy związane z kryzysem klimatycznym i problemami społecznymi ukazują serial jako miejsce debaty nad wartościami i wyzwaniami XXI wieku. Produkcje te pełnią funkcję dydaktyczną – uczą, przestrzegają i prowokują do społecznej refleksji (Jakubowski, Jaskulska, 2025, ss. 67-81).

W piątym rozdziale poruszony zostaje temat wchodzenia w dorosłość. Serial jawi się tutaj jako pośrednia forma inicjacji w dorosłe życie, młodych dorosłych, którzy dopiero wkraczają w jego realia. Można dostrzec, że tego rodzaju produkcje pełnią funkcję współczesnych rytuałów przejścia. Wielość możliwych sposobów życia, mnogość tożsamości oraz zróżnicowanie ścieżek rozwoju osobistego i zawodowego – wszystko to sprawia, że proces podejmowania decyzji i kształtowania własnej tożsamości staje się dla młodych dorosłych zadaniem wymagającym i obciążającym. Serialowa fikcja oferuje przestrzeń, w której symbolicznie mogą się dokonywać te inicjacje, dostarczając widzom modeli do refleksji i identyfikacji (Jakubowski, Jaskulska 2025, ss. 95-98). Na uznanie zasługuje także fakt, że autorzy diagnozując istotne społecznie tematy, konsekwentnie osadzają swoje analizy w uznanych teoriach naukowych. Dla przykładu – w rozdziale tym przywołują między innymi koncepcję stającej się dorosłości, opracowaną przez J.J. Ar- netta – jedną z kluczowych współczesnych teorii opisujących specyfikę okresu przejściowego między młodością a pełnią dorosłości (Arnett, 2000). Włączenie takich odniesień świadczy o wysokim poziomie merytorycznym książki i ugruntowaniu jej treści w aktualnym dorobku nauk społecznych.

W rozdziale szóstym autorzy zwracają uwagę na problem pracy, jako istotnej przestrzeni życia współczesnego człowieka. W dobie możliwości pracy zdalnej niektórzy ludzie pozostają w niej mentalnie także poza przewidzianymi umową godzinami. Ma to ogromne znaczenia dla innych dziedzin ich życia, m.in. rodzinnego i towarzyskiego. Poprzez przykłady z seriali autorzy ilustrują fakt, że praca może stanowić formę ucieczki od samego siebie, od prawdziwego Ja, uwikłanego w problemy codzienności. W książce przywołano również przykłady wykorzystania seriali w edukacji formalnej na poziomie uniwersyteckim. Służą one jako studia przypadków dotyczące funkcjonowania różnych instytucji, na przykład w sektorze publicznym. Studenci mogą czerpać z nich wiedzę na temat pewnych mechanizmów, stylu komunikacji, a także wzorców zachowania. Oprócz wyżej wymienionych, seriale dotyczące pracy stawiają pytania co do jej roli w naszym życiu, roli w kreowaniu tożsamości itd. Stanowią one pewnego rodzaju lustra dla odbiorców, które mogą umożliwić krytyczne i refleksyjne spojrzenie na własne podejście do pracy oraz na własną karierę zawodową (Jakubowski, Jaskulska, 2025, s. 114).

Ciekawym aspektem seriali, na który zwracają uwagę autorzy w rozdziale siódmym, zatytułowanym „Sprawy zdrowia, życia i śmierci, czyli czego uczą se- riale medyczne?”, jest zagadnienie zdrowia i opieki medycznej. Oprócz funkcji edukacyjnej, seriale mogą spełniać funkcję oswajającą i terapeutyczną – poprzez ukazywanie w narracjach audiowizualnych szpitali, lekarzy, pielęgniarek oraz procedur medycznych, które są zazwyczaj niedostępne dla osób spoza środo- wiska medycznego. Widzowie – jako pacjenci – mogą „zajrzeć” w miejsca, do których normalnie nie mają dostępu, co w pewnym sensie nie tylko edukuje ich w zakresie zdrowotnym, ale także pozwala oswoić lęki związane z tą rzeczywistością (Jakubowski, Jaskulska 2025, ss. 118-119). Silnie wybrzmiewa edukacyjny potencjał seriali medycznych, zwłaszcza w promowaniu postaw prozdrowotnych. Produkcje te często podejmują tematy wstydliwe lub wypierane, stając się przestrzenią społecznego dyskursu. Bardzo dobrze obrazują to przywołane w książce przykłady: serial Na dobre i na złe, który ukazuje funkcjonowanie szpitala, czy Klan, w którym poruszono wątek choroby nowotworowej. Przytoczony w książce fragment listu matki – kobiety chorej na raka, w którym dziękuje ona za podjęcie w serialu tego tematu, pokazuje, jakie znaczenie może mieć on dla jednostek, których ten problem dotyczy.

W ostatnim rozdziale autorzy podejmują problem serialowych reprezentacji różnorodności i stereotypów. Przywołując konkretne przykłady przedstawień osób z niepełnosprawnościami, wskazują na edukacyjny potencjał seriali. Produkcje te mogą przyczyniać się do zwiększania świadomości społecznej na temat funkcjonowania osób mierzących się z różnymi trudnościami, ich potrzeb, sposobów komunikacji, codziennych wyzwań, ale także obaw, nadziei i lęków. Z jednej strony, seriale stają się przestrzenią normalizacji, oswajania i budowania empatii, z drugiej jednak – mogą przyczyniać się do utrwalania uproszczonych i fałszywych wyobrażeń. Przykładem może być utożsamianie osób w spektrum autyzmu z ponadprzeciętną inteligencją czy wręcz genialnością. Tego typu uproszczenia bywają wykorzystywane jako punkt wyjścia do gry z konwencją, ironii czy dystansu, jednakże – jeśli nie są świadomie kontestowane – mogą wzmacniać istniejące uprzedzenia i prowadzić do deformacji społecznego obrazu tych osób. Emocjonalne zaangażowanie widzów, wynikające z długofalowej obecności bohaterów na ekranie, sprzyja procesowi identyfikacji oraz budowaniu bardziej zniuansowanego rozumienia odmienności. Jak podkreślają autorzy, odpowiednio dobrane seriale mogą pełnić istotną funkcję edukacyjną – nie tylko w zakresie wiedzy o niepełnosprawności czy zaburzeniach, ale także jako zwierciadło społecznych postaw, lęków, reakcji i uprzedzeń (Jakubowski, Jaskulska, 2025, ss. 147-148).

Książka autorstwa W. Jakubowskiego i S. Jaskulskiej stanowi znaczący wkład w rozwój refleksji pedagogicznej nad kulturą popularną. Autorzy przekonująco ukazują, jak wielki (choć często niedostrzegany) edukacyjny potencjał kryje się w serialach. Lektura książki umożliwia uświadomienie sobie złożoności i głębi treści, które są w nich zawarte. Seriale jawią się jako swoiste „lustra społeczne”, odzwierciedlające nasze obawy, potrzeby, aspiracje, a także problemy, z jakimi mierzymy się jako jednostki i wspólnoty. Stanowią zarazem jedno z najważniejszych obecnie źródeł edukacji nieformalnej – przekazują wiedzę o rzeczywistości, w obszarach pomijanych w edukacji formalnej.

Na szczególne uznanie zasługuje podjęcie przez autorów problematyki formowania przez seriale tożsamości widzów. W świecie wielości narracji, relatywizmu wartości i niepewności, serialowi bohaterowie mogą pełnić funkcję „przewodników egzystencjalnych” – ich historie ukazują różnorodne style życia i sposoby podejmowania decyzji, dając widzom przestrzeń do identyfikacji oraz refleksji nad sobą. Wchodząc w wewnętrzny dialog z serialem, widz pozycjonuje go w odniesieniu do własnego kapitału biograficznego. Można wręcz zaryzykować stwierdzenie, że bohaterowie seriali stają się dla współczesnych widzów nie tylko edukatorami, ale też swego rodzaju towarzyszami i terapeutami.

Każdy serial, przedstawiając życie fikcyjnych postaci, przemyca jakieś poglądy na to, kim jesteśmy oraz kim chcemy być. Opowiada o naszym życiu, pozwala identyfikować się z bohaterami i poszukiwać odpowiedzi na fundamentalne pytania dotyczące naszej egzystencji (Jakubowski, Jaskulska, 2025, s. 150).

Z pedagogicznego punktu widzenia istotne jest jednak dostrzeżenie także możliwych zagrożeń. Niektóre seriale prowokują do refleksji odnośnie granic tego, co można i należy pokazywać młodemu odbiorcy. Autorzy nie unikają tych pytań – przeciwnie, podkreślają konieczność krytycznej analizy seriali pod kątem ich treści, formy oraz odbioru, wskazując tym samym kierunek dla przyszłych badań pedagogicznych.

Książka Jakubowskiego i Jaskulskiej oferuje solidne zaplecze teoretyczne, ukazujące nie tylko przykłady edukacyjnych funkcji seriali, ale także ich zakorzenienie w szerszym kontekście kulturowym, społecznym i medialnym. W ten sposób staje się ona ważnym punktem odniesienia zarówno dla badaczy edukacji, pedagogów i nauczycieli, jak i dla rodziców, wychowawców oraz szerzej – świadomych odbiorców kultury.

Warto podkreślić jeszcze jedną, szczególnie aktualną cechę seriali, na którą zwracają uwagę autorzy, przywołując pojęcia paleotelewizji i neotelewizji. W od- różnieniu od dawnych formatów, które służyły często jako narzędzie jednokierunkowej perswazji czy wręcz propagandy (tak jak przywołane w książce nie- które seriale z czasów PRL-u), współczesne seriale – zwłaszcza te zaliczane do nurtu neotelewizyjnegonie narzucają jednoznacznych interpretacji, lecz raczej stawiają pytania. Ich siłą nie jest gotowa odpowiedź, lecz zaproszenie do refleksji. Właśnie owo pytanie – o sens życia, tożsamość, pracę, zdrowie, relacje, sprawiedliwość, czy śmierć – wydaje się największą zaletą współczesnych seriali i czyni z nich ważne narzędzie edukacyjne.

Podsumowując, książka Czego nas uczą seriale? Studium z pedagogiki kultury popularnej jest wartościową publikacją, która porządkuje złożoną rzeczywistość współczesnych przekazów audiowizualnych i oferuje uporządkowaną, pedagogicznie użyteczną perspektywę. Nawiązując do zaproponowanej we wstępie recenzji interpretacji okładki – książka działa niczym mapa, która pozwala lepiej zrozumieć i uporządkować mozaikową, chaotyczną przestrzeń serialowych nar- racji. Autorzy, nie wyczerpując wszystkich wątków, wskazują drogi do dalszej refleksji i badań nad edukacyjnym potencjałem kultury popularnej.

Piotr Maciaszek
ORCID 0009-0005-6382-7026

REFERENCES

Adamska-Staroń, M. (2015). Kultura popularna jako przestrzeń edukacyjna. W: I. Copik, J.H. Budzik (red.), Edukacja przez słowo – obraz – dźwięk – 07 (ss. 153-180). Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego

Arnett, J.J. (2000). Emerging Adulthood. A theory of Development From the Late Teens Through the Twenties. American Psychologist, 55(5)

Jakubowski, W. (2014). Media i kultura popularna jako obszar studiów nad edukacją. Studia Edukacyjne, 30, 91-107

Jakubowski, W., Jaskulska, S. (2025). Czego nas uczą seriale? Studium z pedagogiki kultury popularnej. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls

Rusakow, S. (2015). Modern Television Series as a Phenomenon of Popular Culture. Studia War- mińskie, 52, 85-94

____________________________________________________

źródło: "Studiach Edukacyjnych" nr 78/2025
Piotr Maciaszek
Recenzje i noty, s. 163-168