Jolanta Szempruch

profesor nauk społecznych, zatrudniona w Uniwersytecie Rzeszowskim w Instytucie Nauk Socjologicznych, wcześniej w Uniwersytecie Jana Kochanowskiego w Kielcach w Instytucie Edukacji szkolnej; kierownik studiów doktoranckich, kierownik Zakładu Dydaktyki Ogólnej i Wczesnej Edukacji. Członek Komitetu Nauk Pedagogicznych Polskiej Akademii Nauk oraz Przewodnicząca Sekcji Pedeutologii Komitetu Nauk Pedagogicznych Polskiej Akademii Nauk. Również członek Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego, Polskiego Towarzystwa Polityki Społecznej, Kieleckiego Towarzystwa Naukowego i Polskiego Stowarzyszenia Nauczycieli Twórczych.

Jej zainteresowania badawcze koncentrują się wokół socjologii edukacji, pedeutologii, polityki oświatowej, polityki społecznej, pedagogiki ogólnej, pedagogiki (wczesno)szkolnej, dydaktyki. Realizatorka licznych projektów badawczych polskich i zagranicznych. Autorka wielu monografii, m.in.: Umiejętności czytania a osiągnięcia szkolne uczniów klas początkowych, Rzeszów 1997; Pedagogiczne kształcenie nauczycieli wobec reformy edukacji w Polsce, Rzeszów 2000; Nauczyciel w zmieniającej się szkole. Funkcjonowanie i rozwój zawodowy, Rzeszów 2001; Теорія і практика розвитку педагогічної освіти вчителів у Польщі (1918–1999), Iвано-Франківськ 2003; Planowanie rozwoju szkoły, Lublin 2007; Założenia, zasady opracowania i modyfikacji programu kształcenia kompetencji kluczowych w zakresie przedsiębiorczości, Lublin 2009, The School and the Teacher in the Period of Change, Kraków 2010; Pedeutologia. Studium teoretyczno-pragmatyczne, Kraków 2013; Od zapału do wypalenia? Funkcjonowanie nauczycieli w codzienności szkolnej (współautorstwo), Kielce 2017.

Ponadto redaktorka lub współredaktorka wielu publikacji książkowych, m.in.: Edukacja wobec wyzwań i zadań współczesności i przyszłości. Strategie rozwoju, Rzeszów 2006; Edukacja wobec wyzwań i zadań współczesności i przyszłości. Teoria i praktyka, Rzeszów 2006; Adaptacja zawodowa nauczyciela, Częstochowa 2009; Profesjonalne funkcjonowanie nauczyciela, Częstochowa 2010; Kultura – edukacja: ciągłość i tendencje zmian, Kielce 2011; Profilaktyka i terapia z perspektywy współczesnej pedagogiki, Kielce 2011; W trosce o nauki pedagogiczne i rozwój polskiej edukacji. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Czesławowi Banachowi, Lublin – Kraków 2011; Podmiotowość w edukacji – wymiary i konteksty, Kielce 2011; Nauczyciel i uczeń w przestrzeni edukacyjnej, Kielce 2011; Oblicza wychowania, Kielce 2011, Edukacja wobec wyzwań zmieniającego się świata. Diagnozy i projekcje rozwiązań, Kielce 2021, Wyzwania, dylematy i perspektywy edukacyjne. Konteksty zmian, Kielce 2021. Ponadto autorka ponad stu osiemdziesięciu artykułów w czasopismach naukowych i rozdziałów w książkach oraz organizatorka wielu konferencji naukowych, w tym cyklicznych konferencji międzynarodowych Edukacja wobec wyzwań i zadań współczesności i przyszłości.

Ukończyła wiele kursów i szkoleń, zdobywając m.in. certyfikaty: Coaching i mentoring w pracy pedagoga (2018), Uprawnienia terapeutyczne z zakresu stosowania Metody Feuersteina – Instrumental Enrichment (2018), TRIZ – Teoria Rozwiązywania Innowacyjnych Zadań (2019), Międzynarodowy program: Higher education: Global trends and innovative practices Bukovel Academic Spring School, BASS-2020.

Joanna Smyła

doktor nauk humanistycznych w zakresie pedagogiki; zatrudniona w Instytucie Pedagogiki Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach na stanowisku adiunkta; członek Kieleckiego Towarzystwa Naukowego. Jej główne zainteresowania naukowe to: sytuacja społeczna, rodzinna i zawodowa młodych kobiet, stereotypy płci, rynek pracy, przyszłość osobista i zawodowa młodzieży, a także problematyka współczesnych zjawisk występujących w relacjach edu­kacyjnych i społecznych. Autorka publikacji z dziedziny pedagogiki spo­łecznej, opiekuńczo-wychowawczej, pracy socjalnej, w tym monografii naukowych:   Młoda   kobieta   na   rynku   pracy.   Szanse   i   ograniczenia roz­woju (Kielce 2015); Między pragnieniem a koniecznością. Funkcjonowanie młodych kobiet w rodzinie i pracy (Kielce 2016), rozdziałów w monografiach oraz artykułów w czasopismach naukowych. Ponadto jest współredaktorką książek: Społeczeństwo i zdrowie – wielorakie perspektywy (Kielce 2018); Nauczyciel wobec wyzwań nowoczesności. Kierunki, koncepcje i dylematy (Wrocław 2018); Edukacja wobec wyzwań zmieniającego się świata. Diagnozy i projekcje rozwiązań (Kielce 2021); Wyzwania, dylematy i perspektywy edukacyjne. Konteksty zmian (Kielce 2021). Ukończyła kursy: „Myślenie krytyczne i narzędzia TOC”, „Coaching i mentoring w pracy pedagoga”, a także szkolenia podstawowe i eksperckie z diagnozy skłonności zawodowych metodą Obrazkowego Testu Zawodów (BBT-PL) Martina Achtnicha, szkolenie z charakterologii metodą Heymansa–Wiersmy oraz szkolenie I stopnia „Twórcze myślenie z wykorzystaniem metod TRIZ”.

Oficyna Wydawnicza "Impuls"

Wprowadzenie do serii Palące Problemy Edukacji i Pedagogiki

Wprowadzenie (Jolanta Szempruch, Joanna Smyła)    

Część I. Społeczeństwo w przestrzeniach globalnych przemian

Rozdział I
Współczesne globalizujące się społeczeństwo i jego orientacja na doświadczenie zapośredniczone z mediów – o potrzebie kształtowania społeczeństwa zorientowanego na wiedzę (Agnieszka Cybal-Michalska)    

Wprowadzenie     
Globalizacja współczesnego świata      
Orientacje współczesnego społeczeństwa: orientacja na doświadczenie zapośredniczone z mediów i potrzeba zorientowania na wiedzę       
Nota końcowa      
Bibliografia       

Rozdział II
Globalne reformy, zwrot przestrzenny i zjawisko „podróżujących reform” – wyzwania dla współczesności i przyszłości (Inetta Nowosad)     

Wprowadzenie i rama problemowa            
Zwrot przestrzenny          
Podróżujące reformy i ich mechanizmy      
Od mapy obiegu do oceny skutków reformy          
Wyzwania współczesne i przyszła agenda – zadania dla teorii i badań            
Podsumowanie            
Bibliografia          

Rozdział III
Europejskie ramy kompetencyjne jako narzędzie integracji edukacji, gospodarki i społeczeństwa – implikacje dla polskich uczelni i systemu koordynacji regionalnej (Marek Frankowicz)        

Wprowadzenie     
Ramy kompetencyjne jako system, a nie zbiór narzędzi     
Analiza sytuacji w Polsce       
Podejście systemowe i złożone układy adaptacyjne       
Rola Wojewódzkich Zespołów Koordynacji     
Społeczności praktyków jako mechanizm stabilizacji        
Rola uczelni i znaczenie synergii kompetencyjnej        
Wnioski i implikacje      
Konkluzja        
Bibliografia       

Rozdział IV
Wykształcenie obywatelskie jako niezbędnik szkolnego nauczania (Ireneusz Krzemiński)        

Wprowadzenie        
Wychowanie obywatelskie     
Podsumowanie       
Bibliografia          

Rozdział V
Prawa epistemiczne i sprawiedliwość epistemiczna w skłóconym społeczeństwie (Rafał Drozdowski)     

Uwagi wstępne       
Prawa epistemiczne i (nie)sprawiedliwość epistemiczna        
Arbitrzy epistemiczni, czyli kto ma prawo do własnej narracji?       
Regulacyjna rola instytucji publicznych       
Program minimum, który może stać się czymś więcej       
Bibliografia    

CZĘŚĆ II. NAUCZYCIEL I SZKOŁA WOBEC WYZWAŃ PRZYSZŁOŚCI – IMPLIKACJE DLA EDUKACJI

Rozdział VI
System kształcenia nauczycieli wobec wyzwań i zadań współczesności i przyszłości (Stefan M. Kwiatkowski)        

Wprowadzenie       
Istota i znaczenie etosu zawodowego nauczyciela        
Kierunki zmian w zakresie standardu kształcenia        
Zasady rekrutacji do uczelni kształcących nauczycieli        
Przygotowanie merytoryczne, psychologiczno-pedagogiczne i dydaktyczne       
Przygotowanie metodyczne        
Aktualizacja przygotowania merytorycznego i przygotowanie metodyczne w Branżowych Centrach Umiejętności       
Procedury zatrudniania nauczycieli       
Zakończenie      
Bibliografia      

Rozdział VII
Wzrost znaczenia aktywnego uczenia się w kontekście wyzwań XXI wieku (Mirosław J. Szymański)       

Działanie jako priorytetowa cecha człowieka     
Wzrost znaczenia aktywnego uczenia się w zmieniającym się społeczeństwie        
Wybrane obszary badań nad aktywnym uczeniem się       
Bibliografia      

Rozdział VIII
Po co państwu nauczyciel? Dylematy rozwoju zawodowego w cieniu wolności (Bogusław Śliwerski)      

Wprowadzenie       
Ramy teoretyczne i metodologia     
Nauczyciel jako przedmiot systemu     
Zawód nauczycielski jako zawód bez progu      
Stabilność bez wyjścia      
Bibliografia      

Rozdział IX
Deficyt i relacje uznania. Od czego zależy dziś przyszłość edukacji, nauczyciela i szkoły? (Mirosława Nowak-Dziemianowicz)        

Wprowadzenie      
Deficyt uznania w narracjach nauczycieli      
Nauczycielskie walki o uznanie        
Bibliografia        

Rozdział X
Koncepcje edukacji włączającej a działania wspierające szkołę (Zenon Gajdzica)     

Wprowadzenie       
Koncepcje edukacji włączającej – globalne trendy      
Realizowane i postulowane formy wspierania kształcenia i wychowania włączającego w polskim systemie edukacji  
Zakończenie      
Bibliografia      

Rozdział XI
Gdy przyszłość staje się teraźniejszością. Refleksje o edukacji (Jolanta Szempruch)     

Edukacja jako odpowiedzialność za świat, który się staje      
Konferencyjna diagnoza edukacji wobec przyszłości     
Edukacja między tym, co aktualne, a tym, co nadchodzi     
Uczenie się jako konstruowanie sensu       
Nauczyciel wobec nowego profesjonalizmu       
Cyfrowość między szansą a ryzykiem      
Tożsamość w przestrzeni wielu kultur        
Dobrostan jako warunek uczenia się        
Relacje i kapitał społeczny w edukacji        
Edukacja jako system adaptacyjny        
Od refleksji do działania   
Podsumowanie      
Bibliografia      

Indeks osób      

Indeks rzeczowy       

Noty o autorach      

Wprowadzenie do serii Palące Problemy Edukacji i Pedagogiki

Palące problemy edukacji i pedagogiki są pilne do zidentyfikowania. Brak reakcji, odroczenie czy zaniechanie wyrządza szkody o daleko idących skutkach. Należy pamiętać, że jeśli chce się rozwiązać problem, to trzeba go nazwać. Reakcja na te problemy, a nawet antycypacja powinna być szybka. Najlepiej gdy jest reakcją nie na proces, lecz na jego symptom. To jest czas optymalnego reagowania. Seria wpisuje się właśnie w tę wersję prakseologii. Uwzględnia problemy edukacji i pedagogiki, choć związane są one ze sobą: pierwsze nawiązują do praktyki społecznej, drugie – do kwestii teoretycznych nurtujących naukę o wychowaniu.

Nasza seria, ukazująca się pod patronatem KNP PAN, to książki akademickie (studia, monografie), których intencją jest „dopełnianie” i uak­tualnianie podręczników. „Wsadzamy kij w mrowisko”, wywołujemy dyskusje, prowokujemy, próbujemy zaangażować czytelników w zmianę, docieramy nie tylko do akademików, ale również do szerszej sfery pu­blicznej. Podejmując aktualne, palące problemy edukacji i pedagogiki, zakładamy, iż seria stanowić będzie punkt wyjścia dyskusji, a także zachętę do nowych badań. 

Maria Dudzikowa, Henryka Kwiatkowska

Wprowadzenie

Współczesny świat podlega dynamicznym i wielowymiarowym przemianom, których zasięg, intensywność oraz konsekwencje wykraczają daleko poza granice pojedynczych państw i społeczeństw. Globalizacja, rozwój technologii cyfrowych, przyspieszenie przepływu informacji, zmiany kulturowe, społeczne i ekonomiczne, a także doświadczenia kryzysów o charakterze globalnym redefiniują sposób funkcjonowania człowieka, instytucji oraz całych systemów społecznych. W centrum tych przemian znajduje się edukacja – obszar szczególnie wrażliwy na procesy zachodzące w świecie, ale jednocześnie posiadający potencjał ich współtworzenia i ukierunkowywania.

Tytułowe przestrzenie globalnych przemian odnoszą się zarówno do realnych procesów społecznych, politycznych i kulturowych, jak i do symbolicznych przestrzeni myślenia o człowieku, wiedzy, tożsamości oraz przyszłości. Współczesna rzeczywistość staje się coraz bardziej złożona, płynna i nieprzewidywalna, co wymaga nowych sposobów interpretowania świata oraz kreowania nowych modeli edukacji. Edukacja nie może się dziś bowiem ograniczać wyłącznie do transmisji wiedzy – powinna przygotowywać jednostkę do życia w warunkach permanentnej zmiany, niepewności i wielokulturowości, rozwijając zdolność krytycznego myślenia, refleksyjności, odpowiedzialności i współdziałania.

Niniejsza książka stanowi próbę interdyscyplinarnego spojrzenia na najważniejsze wyzwania współczesności oraz ich znaczenie dla teorii i praktyki edukacyjnej. Autorzy poszczególnych artykułów podejmują refleksję nad przemianami społeczeństwa globalnego, mobilnością reform i idei edukacyjnych, rolą mediów i wiedzy, kryzysami demokracji i relacji społecznych, a także nad miejscem nauczyciela i szkoły w świecie przyszłości. Szczególną uwagę poświęcono problematyce sprawczości edukacyjnej, etosu nauczycielskiego, edukacji włączającej oraz konieczności budowania społeczeństwa opartego na wiedzy, dialogu i odpowiedzialności społecznej.

Pierwsza część monografii koncentruje się na analizie społeczeństwa funkcjonującego w warunkach globalnych przemian. Rozważania zawarte w tej części ukazują złożoność procesów globalizacji oraz ich wpływ na współczesne modele życia społecznego i kulturowego. Skupiono się zwłaszcza na przemianach społeczeństwa informacyjnego, orientacji na doświadczenie zapośredniczone przez media oraz na potrzebie kształtowania społeczeństwa zorientowanego na wiedzę. Podejmowane w poszczególnych tekstach analizy wskazują, że współczesna kultura medialna prowadzi do zmiany sposobów postrzegania rzeczywistości, budowania relacji społecznych oraz konstruowania tożsamości jednostki. Podkreślona zostaje również konieczność rozwijania kompetencji krytycznych i refleksyjnych umożliwiających świadome uczestnictwo w kulturze cyfrowej.

Istotnym obszarem refleksji w pierwszej części książki są także współczesne reformy edukacyjne realizowane w warunkach globalnych przepływów idei, modeli organizacyjnych i praktyk społecznych. Zwrócono uwagę na zjawisko „podróżujących reform”, które przekraczają granice państw i systemów edukacyjnych, podlegając jednocześnie procesom lokalnej adaptacji i reinterpretacji. Analizy ukazują współczesną edukację jako przestrzeń funkcjonującą w sieci globalnych zależności politycznych, ekonomicznych i kulturowych, w której reformy edukacyjne coraz częściej kształtowane są przez transnarodowe procesy wymiany wiedzy i doświadczeń.

Autorzy podejmują również tematykę kompetencji obywatelskich oraz sprawiedliwości epistemicznej. W refleksjach o edukacji obywatelskiej podkreśla się znaczenie szkoły jako miejsca przygotowującego jednostkę do odpowiedzialnego uczestnictwa w życiu demokratycznym, rozwijania świadomości społecznej oraz budowania kultury dialogu. Szczególnie istotne stają się kwestie związane z prawem do uczestnictwa w dyskursie społecznym, dostępem do wiedzy oraz przeciwdziałaniem wykluczeniu informacyjnemu i symbolicznemu. Wskazuje się, że współczesne społeczeństwa potrzebują edukacji wzmacniającej zdolność do krytycznej analizy rzeczywistości, rozumienia różnorodności społecznej oraz odpowiedzialnego korzystania z wiedzy.

Drugą część monografii poświęcono problematyce nauczyciela i szkoły w obliczu wyzwań przyszłości. Analizy koncentrują się na przemianach współczesnego systemu edukacyjnego oraz konieczności redefinicji roli nauczyciela w świecie globalnych i technologicznych transformacji. Podkreśla się potrzebę rozwijania nowoczesnych modeli kształcenia nauczycieli, uwzględniających kompetencje społeczne, komunikacyjne, cyfrowe i refleksyjne. Współczesny nauczyciel przedstawiony zostaje jako nawigator po świecie wiedzy, mediator społeczny oraz osoba wspierająca rozwój podmiotowości ucznia.

Istotne miejsce w tej części książki zajmuje też refleksja nad znaczeniem aktywnego uczenia się i edukacji opartej na współuczestnictwie, kreatywności oraz samodzielnym konstruowaniu wiedzy. Wskazuje się, że tradycyjne modele nauczania, bazujące przeważnie na reprodukcji informacji, okazują się niewystarczające wobec wymagań społeczeństwa wiedzy i dynamicznych zmian cywilizacyjnych. Aktywność poznawcza ucznia, zdolność do współpracy, rozwiązywania problemów i uczenia się przez całe życie stają się kluczowymi kategoriami współczesnej pedagogiki.

Ważnym obszarem analiz pozostają również problematyka autonomii nauczyciela, jakości relacji edukacyjnych oraz kondycji współczesnej szkoły. Zwraca się uwagę na napięcia pomiędzy instytucjonalnym wymiarem edukacji a potrzebą budowania relacji opartych na uznaniu, podmiotowości i dialogu. Współczesna szkoła zostaje ukazana jako przestrzeń wymagająca odbudowy etosu edukacyjnego, wzmacniania sprawczości nauczyciela oraz tworzenia środowiska sprzyjającego rozwojowi wszystkich uczestników procesu edukacyjnego.

Znaczące miejsce w tej części rozważań zajmuje też zagadnienie edukacji włączającej, rozumianej jako tworzenie szkoły otwartej na różnorodność społeczną, kulturową i indywidualną. Podkreśla się konieczność budowania systemu edukacyjnego uwzględniającego potrzeby wszystkich uczniów oraz wspierającego ideę równości szans edukacyjnych i społecznych. Edukacja włączająca zostaje przedstawiona jako jeden z kluczowych warunków budowania społeczeństwa demokratycznego i solidarnego.

Publikacja ukazuje edukację jako przestrzeń strategiczną dla rozwoju współczesnych społeczeństw – przestrzeń, w której ścierają się globalne tendencje i lokalne doświadczenia, tradycja i nowoczesność, wolność i   odpowiedzialność,   indywidualizm   i   wspólnotowość.   Podejmowane analizy nie tylko diagnozują aktualne procesy przemian, ale także wskazują możliwe kierunki rozwoju edukacji odpowiadającej na wyzwania XXI wieku.

Redaktorki naukowe

Autorzy poszczególnych artykułów starają się zasugerować Czytelnikom szereg możliwości dynamizowania roli szkoły i oświaty wobec kolejnych wyzwań współczesności, a także wiarygodnie i kompetentnie orzekać o strategii określonego działania edukacyjnego, niezmiernie przydatnej w działaniu praktycznym. […] każdy rozdział ukazuje się w języku polskim i angielskim, co zwiększa możliwości dotarcia do pokaźnego grona potencjalnych odbiorców z wielu państw Unii Europejskiej.

prof. dr hab. Andrzej Radziewicz-Winnicki

Monografia pod redakcją naukową Jolanty Szempruch i Joanny Smyły stanowi niezwykle wartościową oraz wieloaspektową pozycję naukową i zasługuje na uwagę, gdyż jest to interesujący i ważny głos w dyskursie na temat szkolnictwa i jego uczestników. […] Ta propozycja teoretycznej analizy ze względu na jej komplementarną i pragmatyczną wartość powinna być użyteczna dla wszystkich nauczycieli i studentów, jak również innych osób związanych z edukacją.

dr hab. Beata Cieśleńska, prof. AMP

Tematyka monografii dotyka jednej z ważniejszych przestrzeni dyskusji w kręgu przedstawicieli nauk społecznych oraz odpowiada na zapotrzebowania Czytelników świadomych konsekwencji globalizacji i zmiany społecznej, poszukujących konsensusu pomiędzy dychotomią zjawisk i procesów towarzyszących edukacji i wychowaniu w dynamicznie zmieniającej się rzeczywistości. […] To nie tylko kompendium aktualnej wiedzy, ale także platforma mediacji i negocjacji znaczeń, zarówno między poszczególnymi Autorami, jak i Czytelnikami i Autorami.

dr hab. Katarzyna Potyrała, prof. UAFM