Kazimierz Szmyd

pedagog, historyk wychowania, badacz historycznych i współczesnych zagadnień rozwoju nauk o wychowaniu, ciągłości i przemian myśli pedagogicznej i ich zastosowań w praktyce edukacyjnej, członek międzynarodowych i krajowych stowarzyszeń naukowych, profesor zwyczajny Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Krośnie, emerytowany profesor zwyczajny Uniwersytetu Rzeszowskiego.

Autor ponad 300 publikacji naukowych, książek autorskich, redakcji i współredakcji, artykułów przeglądowych, rozpraw źródłowych i naukowych, prac empirycznych i dydaktycznych. Realizował wiele ministerialnych projektów badawczych, m.in.: Modele patriotyzmu w perspektywie doświadczeń biograficznych 20-, 40- i 60-latków na Podkarpaciu; Po co Tobie Ojczyzna? — o modelach patriotyzmu i biograficznych doświadczeniach seniorów; Miejsca i nie-miejsca edukacji.

Wypromował ponad 300 magistrów i licencjatów w dziedzinie nauk o wychowaniu, a także kilkunastu doktorów. Uczestniczył w licznych postępowaniach doktorskich i habilitacyjnych, w opiniowaniu i recenzowaniu przedłożeń naukowo-akademickich do tytułów profesorskich. Przepracował 60 lat jako nauczyciel oraz pracownik naukowo-dydaktyczny — ponad 30 lat w krośnieńskich instytucjach kształcenia wyższego, w tym ponad 25 lat poświęcił kształceniu nauczycieli w Krośnie.

Barbara Lulek

doktor, pedagożka i badaczka relacji społecznych pomiędzy rodziną, szkołą i podmiotami środowiskowymi. Jej zainteresowania badawcze koncentrują się wokół modelu kształcenia jednostek dla partnerstwa środowiskowego. Problematykę współpracy ujmuje w kilku płaszczyznach: aksjologicznego podłoża relacji rodziców i nauczycieli, w którym akcentowane jest znaczenie takich naturalnych wartości jak dobro dziecka, miłość, odpowiedzialność i wspólnota; obszarów współpracy i współzawodnictwa w relacjach rodziców, nauczycieli i podmiotów środowiskowych, określających otwartość i gotowość szkoły na obecność rodziców w procesie kształcenia i wychowania dzieci i młodzieży; miejsca i roli rodziców w szkole; poszukiwania przez rodziców własnego miejsca w relacjach z nauczycielami.

Autorka blisko 100 publikacji naukowych: monografii (autorskich i współautorskich) oraz ponad 90 artykułów poświęconych problematyce rodziny, szkoły i środowiska.

Autorka licznych ministerialnych projektów badawczych, m.in.: Twórcze dzieci — w poszukiwaniu indywidualności (NCBR); Modele patriotyzmu w perspektywie doświadczeń biograficznych 20-, 40- i 60-latków na Podkarpaciu; Po co Tobie Ojczyzna? — o modelach patriotyzmu i biograficznych doświadczeniach seniorów; Miejsca i nie-miejsca edukacji.

Oficyna Wydawnicza "Impuls"

Wstęp                

Introduction            


Część I. Uwarunkowania rozwoju miejsc i nie-miejsc edukacji 

Kazimierz Szmyd
Dylematy edukacji doby zagrożeń cywilizacyjnych        

Albert Wojciech Maszke 
Przemiany społeczne a miejsca edukacji          

Janusz A. Majcherek
Ambiwalencja przywiązania do miejsca w praktyce pedagogicznej            


Część II. Wielowymiarowość miejsc i nie-miejsc edukacji 

Alicja Ungeheuer-Gołąb
Terytoria (nie)edukacyjne – rozważania na temat miejsca i nie-miejsca na przykładzie wybranych utworów literatury dziecięcej       

Liliya Morska
(Nie)miejsca sztucznej inteligencji w edukacji        

Barbara Lulek
Rodzice w edukacji dziecka. Miejsca (nie)oswojone      


Część III. Dydaktyczny obraz miejsc i nie-miejsc edukacji

Małgorzata Wójcik, Aleksandra Sienkowska, Angelika Prajzner
Od jednego władcy do wspólnej decyzji: konstruowanie pojęć przez dzieci wczesnoszkolne w miejscach i nie-miejscach edukacyjnych badań w działaniu       

Ewa Kołbik-Kowalczyk, Karolina Wiśniewska
Założenia, refleksje i praktyczne zastosowanie innowacji pedagogicznej „Usłyszeć ciszę w szkole” w przestrzeni świetlicy szkolnej    

Malwina Gros
Innowacyjne podejścia do projektowania przestrzeni szkolnych wspierających interakcję, współpracę i kreatywność     

Karolina Zoszak-Łoskot, Marta Jasiczek
Nauczyciel we współczesnym świecie – rola i możliwości     


Część IV. Doświadczenia w miejscach i nie-miejscach edukacji 

Tadeusz Sakowicz
Deprawacja (nie)zamierzona wobec młodzieży uczącej się        

Joanna Zemlik
Ocena warunków rozwoju biopsychospołecznego dzieci funkcjonujących w specyficznym Domu Matki i Dziecka      

Adam Przybysz
Edukacja zdrowotna, jako wartość kulturowa (wychowawcza) sportu wśród młodzieży szkolnej  

Podsumowanie – konkluzje i wnioski     

Posłowie. W kręgu „credo” pedagogicznego, ciągłość, zmienność i uniwersum edukacji  

Fragment Wstępu

Książka składa się z czterech zasadniczych części, wstępu i zakończenia. Struktura opracowania została zaplanowana w taki sposób, by każdorazowo wychodzić od refleksji teoretycznych, stanowiących konceptualne zaplecze do ujęcia badawczego i praktyki pedagogicznej. W części pierwszej zatytułowanej Uwarunkowania rozwoju miejsc i nie-miejsc edukacji przedstawiono dylematy edukacyjne w kontekście przemian społecznych, ze szczególnym zaakcentowaniem znaczenia rozwoju nowych technologii, mobilności człowieka, kulturowej identyfikacji oraz ambiwalencji przywiązania do miejsca.

Kazimierz Szmyd w swoim artykule podkreśla aksjologiczno-antropologiczną uniwersalność miejsc edukacji w dobie zagrożeń cywilizacyjnych. Wskazuje na konieczność łączenia strefy wartości, kultury i edukacji, jako fundamentu dla budowania postawy uniwersalnej człowieka otwartego na współbycie z drugim człowiekiem. Autor przedstawia podmiotowy i relacyjny wymiar miejsc, podkreślając fenomen relacji między wychowankiem a wychowawcą w kontekście przestrzeni edukacyjnej. Obecność w procesie wychowania takich wartości jak mądrość, odwaga, wspólnotowość pozwala na rozwijanie indywidualnego potencjału człowieka o bogatej osobowości. Dla wystarczającego wypełnienia antropologicznej, etycznej i edukacyjnej roli „miejsc i nie-miejsc” edukacji, konieczne staje się ich identyfikowanie we wszystkich formach współistnienia ludzi. Współczesna technologia sprzyja bowiem alienacji jednostkowej i grupowej (środowiskowej) człowieka. Prowadzi do coraz głębszej relatywizacji wartości, dehumanizacji, wynaturzenia oraz utraty kultury samozachowania własnego gatunku. 

Do kwestii zmian cywilizacyjnych wynikających z globalizacji, rozwoju nowych technologii, instrumentalizacji procesu kształcenia oraz ich oddziaływania na miejsca odwołuje się w swoim artykule A. Wojciech Maszke. Opierając się na analizie literatury oraz własnych przemyśleniach, Autor wskazuje na potrzebę wprowadzenia spójnych zmian w procesie edukacji – w zakresie organizacji, treści kształcenia, programów nauczania, metod pracy, a także miejsc, w których proces ten może przebiegać. Dochodzi do wniosku, iż w procesie wychowania istnieje możliwość wykorzystania postępu technologicznego do samokształcenia i samorozwoju jednostki. Wykorzystanie nowych technologii staje się szczególną szansą dla osób zamieszkujących peryferyjne środowiska. Podsumowując, Autor podkreśla, że wielość miejsc edukacji i ich jakość warunkowana jest merytorycznym przygotowaniem nauczyciela.

Janusz A. Majcherek w artykule Ambiwalencje przywiązania do miejsca w praktyce pedagogicznej odwołuje się do kategorii odmiejscowienia i wykorzenienia jako istotnych wskaźników współczesnej kultury. Opisuje negatywne aspekty przywiązania do miejsc u młodych ludzi migrujących w celach edukacyjnych i zarobkowych, wskazując na doświadczanie rozterek, traum i zaburzeń procesów asymilacji, zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i społecznym. Podkreśla, że cechą współczesnych miejsc jest ogólnodostępność i wielokulturowość, których konsekwencją jest brak przywileju posiadania miejsca na wyłączność.

W drugiej części opracowania zatytułowanej Wielowymiarowość miejsc i nie-miejsc edukacji omówiono zmienność, dynamiczność i relacyjność miejsc edukacji, którymi mogą być zarówno przestrzeń literatury dziecięcej, Internet, jak i szkoła. Zestawiając kategorie pojęciowe miejsca i nie-miejsca Alicja Ungeheuer-Gołąb opisuje terytoria (nie)edukacyjne na przykładzie literatury dziecięcej. Autorka ujmuje nie-miejsce w edukacji jako przestrzeń, w której bohater literacki nie czuje się swobodnie wśród bliskich, otaczających go osób. Wykorzystuje wybrane przykłady literatury dziecięcej w celu ukazania trzech podejść do kategorii nie-miejsca: w kontekście świata przedstawionego, sytuacji czytania, procesu odbioru. Rozważania zamyka wnioskiem, że odbiór literatury wydaje się procesem wspierającym dla dziecka.

Liliya Morska analizuje nie-miejsca edukacji w kontekście potencjału sztucznej inteligencji. Przedstawia możliwości wykorzystania tego narzędzia w procesie dydaktycznym w celu zwiększania podmiotowości uczniów oraz poprawy kształcenia nauczycieli. Autorka ujmuje omawiane zagadnienie w płaszczyźnie kierowania, wspierania i wzmacniania działań z wykorzystaniem sztucznej inteligencji. Podkreśla możliwości zastosowania AI w tutoringu edukacyjnym i wskazuje na ograniczenia stosowania sztucznej inteligencji, wynikające z braku równości dostępu do narzędzi, różnic o podłożu ekonomicznym i kulturowym. Precyzuje również warunki skutecznego działania pedagogicznego opartego na wykorzystaniu AI, do których zalicza: otwarty dialog, integralność działań oraz regulacje prawne. Na zagadnieniu uczestnictwa rodziców w procesie edukacji, w kategorii miejsc (nie)oswojonych koncentruje swoją uwagę Barbara Lulek. Autorka, odwołując się do koncepcji miejsca-zanurzenia rodziców w świecie materialnych sygnatów i zachowań w przestrzeni szkoły, opisuje obszary rodzicielskiej topofilii i topofobii w procesie edukacji własnych dzieci.

W tym kontekście prezentuje wyniki badań własnych, przedstawiając kategorie i wzory, obrazujące binarne podziały przestrzeni edukacyjnej, do której zaliczono miejsca relacyjne i użytkowe, zajęte i puste, nacechowane pozytywnymi i negatywnymi emocjami. Wyodrębnia także sposoby rodzicielskiego pobytu w przestrzeni szkoły, w oparciu o stopień zakorzenienia w miejscu, które skategoryzowano na skali: kreator, właściciel, bywalec, obserwator, narrator.

W części trzeciej zobrazowano Dydaktyczny obraz miejsc i nie-miejsc edukacji, koncentrując się na praktycznym wymiarze działania badacza, nauczyciela, pedagoga. Wiodącą kategorią dla tej części opracowania są warunki edukacyjne w miejscach i nie-miejscach edukacji, zorganizowane z myślą o wspieraniu dziecka-ucznia. Małgorzata Wójcik, Aleksandra Sienkowska i Angelika Prajzner w artykule poświęconym konstruowaniu pojęć przez dzieci wczesnoszkolne w miejscach i nie-miejscach edukacyjnych, wskazują na znaczenie wspierania dzieci w procesie nadawania znaczeń pojęciom monarchia, autokracja, demokracja. Prowadząc badania jakościowe obejmujące trzy zasadnicze etapy: diagnozowanie sfery najbliższego rozwoju badanych dzieci w miejscu i nie-miejscu edukacji, opracowanie planu działania oraz jego realizację, Autorki formułują wniosek dotyczący uznania nie-miejsca edukacji za bardziej odpowiednie warunki edukacyjne dla dzieci wczesnoszkolnych w uczeniu się pojęć związanych z władzą, niż w miejscu edukacji.

Scharakteryzowano także realizowane innowacje pedagogiczne związane z organizacją pracy szkoły oraz projektowaniem przestrzeni szkolnych, które wspierają interakcje, współpracę i kreatywność uczniów. Autorki Ewa Kołbik-Kowalczyk i Karolina Wiśniewska w swoim artykule przedstawiły założenia innowacji pedagogicznej Usłyszeć ciszę w szkole, dotyczącej kształtowania pożądanych nawyków ograniczających poziom hałasu dzieci uczęszczających do świetlicy szkolnej. Wskazują, iż prowadzona innowacja sprzyjała kształtowaniu u uczniów: systematyczności oraz samokontroli w zakresie ograniczania hałasu, a zmiana ich zachowań znacząco wpłynęła na obniżenie poziomu hałasu w świetlicy szkolnej oraz innych pomieszczeniach szkolnych.

Do kwestii innowacji pedagogicznych odwołuje się artykuł Malwiny Gross, która przedstawia sposoby projektowania przestrzeni szkolnych sprzyjających interakcji, współpracy i kreatywności uczniów. Istotne znaczenie w tym procesie mają elastyczność i modułowość przestrzeni. Autorka prezentuje rozwiązania realizowane w szkole EduStation w Maszewie.

Elementarnym warunkiem realizacji innowacyjnych rozwiązań w procesie edukacji jest obecność twórczego i zaangażowanego nauczyciela. W artykule Karolina Zoszak-Łoskot i Marta Jasiczek omawiają zadania nauczyciela w miejscach edukacji. Wskazują na uwarunkowania skutecznej pracy wychowawcy w przestrzeni szkoły, do których zaliczają: wprowadzanie nowych metod nauczania, podejmowanie współpracy z nauczycielami i rodzicami, tworzenie edukacyjnych sieci wsparcia, poszukiwanie a także konsultowanie nowych, innowacyjnych rozwiązań edukacyjnych.

Czwartą część książki poświęcono kwestii Doświadczeń w miejscach i nie-miejscach edukacji, odczytywanych w horyzoncie wartości oraz sensów przypisywanych miejscom i relacjom przestrzennym. Kwestie deprawacji młodzieży uczącej się i zagrożeń z tym związanych w środowiskach wychowawczych omawia Tadeusz Sakowicz. Autor ujmuje deprawację jako zagrożenie, do którego może dochodzić w różnych miejscach. Strukturę tekstu tworzą trzy integralne części poświęcone (nie)zamierzonej deprawacji w rodzinie, szkole, religii. Autor konstatuje, iż fundamentalne znaczenie w kontekście środowisk wychowawczych mają rodzice, opierający proces wychowania na fundamentalnych wartościach, wykształceni nauczyciele i wychowawcy, w tym duchowni, a także odpowiedzialne społeczeństwo. Do zagadnienia rodzicielstwa w nie-miejscach odwołuje się Joanna Zemlik, pisząc o realizacji macierzyństwa w szczególnych warunkach środowiskowych zakładu karnego. W świetle prowadzonych badań Autorka wskazuje, że obecność dzieci podczas odbywania kary przez matki stanowi silny czynnik motywujący osadzone do zmiany postaw społecznych. Dążenie matek odbywających karę pozbawienia wolności do zapewnienia dziecku dobrostanu sprzyja przełamywaniu syndromu wykluczenia oraz tworzeniu przestrzeni ukierunkowanej na wtórną socjalizację.

O znaczeniu aktywności fizycznej i sportu jako istotnych wartości kulturowych pisze także Adam Przybysz. Podkreślając wychowawcze walory aktywności fizycznej, dokonuje analizy roli domu rodzinnego i szkoły w procesie ukierunkowywania wychowanka na wartość, jaką jest zdrowie. Autor koncentruje się na wybranych elementach oddziaływań wychowawczych w obszarze aktywności ruchowej, opierając się na studiach literatury przedmiotu.

Prace zamyka zakończenie, w którym wskazano miejsce nauczyciela w koncepcji uniwersalnego wychowania antropologiczno-aksjologicznego. Przedstawione w opracowaniu rozważania teoretyczne i prace badawcze mogą stanowić inspirację dla środowiska naukowego i oświatowego, nauczycieli i rodziców towarzyszących dzieciom w procesie edukacji realizowanym w wielu miejscach i nie-miejscach oraz osób decydujących o rozwiązaniach organizacyjnych w szkołach i ośrodkach wspomagających dzieci i młodzież. Publikacja została przygotowana z intencją zainteresowania tą problematyką studentów kierunków pedagogicznych i społecznych oraz innych środowisk młodzieżowych oraz osób starszych. W tym miejscu składam serdeczne podziękowania Rektorowi Uczelni, dr hab. prof. PANS Zbigniewowi Barabaszowi, za wyrażenie zgody na publikację oraz za inspirowanie do działalności naukowej. Szczególne wyrazy wdzięczności kieruję do recenzentów prof. zw. dr hab Bożeny Muchackiej i prof. zw. dr hab. Janusza Kirenki za recenzję niniejszej publikacji oraz cenne uwagi i sugestie, które przyczyniły się do udoskonalenia części merytorycznej i naukowej całego opracowania. Podziękowania kieruję również do prof. zw. dr hab. Kazimierza Szmyda, za możliwość wspólnej pracy, opartej na dialogu realizowanym w horyzoncie wartości oraz doświadczeń w diagnozowaniu i oswajaniu miejsc otwartych na węzłowe we współczesnym świecie dziedziny rozumienia aksjologii edukacyjnej.

Barbara Lulek

Publikacja stanowi ważny głos we współczesnym dyskursie pedagogicznym. Łączy różnorodne perspektywy badawcze, prezentuje rzetelną analizę teoretyczną oraz wyniki badań empirycznych, a jednocześnie nie ucieka od refleksji praktycznej. Książka może być inspiracją zarówno dla akademików, nauczycieli, jak i osób odpowiedzialnych za politykę edukacyjną. W szczególny sposób skłania do namysłu nad tym, czym dziś jest „miejsce edukacji” i jaką rolę pełni we współczesnym świecie poddanym dynamicznym zmianom kulturowym i cywilizacyjnym.

Znakomicie dobrani autorzy, spójna koncepcja redakcyjna oraz aktualność podejmowanych zagadnień sprawiają, że książka Miejsca i nie-miejsca edukacji zasługuje na wysoką ocenę i uznanie. Jest to pozycja o dużym potencjale oddziaływania na refleksję pedagogiczną i praktykę edukacyjną w Polsce.

prof. dr hab. Bożena Muchacka
(z recenzji wydawniczej)

Propozycja wydawnicza profesora Kazimierza Szmyda i doktor Barbary Lulek usytuowana jest w nurcie teoretyczno-empirycznych eksploracji, przez swoje oryginalne podejście badawcze oparte na bogatej strukturze poznawczej, w tym metodologii badań (...). Zaprezentowane tu różne sposoby myślenia stanowią swoiste źródło wiedzy, inspirujące do dalszych lub nowych poszukiwań badawczych.

Recenzowana monografia jest pod wieloma względami oryginalna, dowodzi znajomości przez Autorów podjętych zakresów problemowych. Wnosi do dotychczasowej wiedzy szereg nowych elementów.

prof. dr hab. Janusz Kirenko
(z recenzji wydawniczej)