Zdzisław Wołk

profesor doktor habilitowany nauk społecznych, pedagog pracy i pedagog społeczny. Pracuje na Wydziale Nauk Społecznych Uniwersytetu Zielonogórskiego. Jego zainteresowania badawcze są związane z humanistycznymi i społecznymi aspektami pracy zawodowej, kulturą pracy, poradnictwem zawodowym i pomocą społeczną. Jest pomysłodawcą i uczestnikiem projektów badawczych poświęconych kształceniu zawodowemu, przebiegom karier zawodowych, aktywizacji społecznej i zawodowej oraz pomocy społecznej, a także autorem opinii, ekspertyz i rekomendacji dotyczących rynku pracy, aktywizacji zawodowej bezrobotnych i poradnictwa zawodowego. Opublikował ponad 250 prac naukowych i popularnonaukowych, w tym 14 monografii naukowych i podręczników. Jest redaktorem naukowym 21 prac zbiorowych.

Oficyna Wydawnicza "Impuls"

Wstęp       

Rozdział 1. Praca i kultura pracy na tle zadań rozwojowych w biegu życia człowieka   

1.1. Praca zawodowa i jej znaczenie w życiu człowieka w okresie przemysłowym i poprzemysłowym     
1.1.1. Praca niezbędną formą aktywności człowieka     
1.1.2. Przebiegi karier zawodowych w warunkach przemysłowych i poprzemysłowych     
1.1.3. Uwarunkowania rozwoju zawodowego i dróg realizowania biografii zawodowej w świetle wyzwań cywilizacyjnych XX i początków XXI wieku       
1.2. Wychowanie w kulturze pracy do pracy i przez pracę       
1.2.1. Kultura pracy jako składnik dorobku ludzkości       
1.2.2. Kultura pracy a technika i kultura techniczna    
1.2.3. Kultura pracy jako cecha osobowa formowana od wczesnych lat życia   
1.2.4. Dzieciństwo jako pierwszy etap gromadzenia zasobów przydatnych do wykonywania pracy w okresie dorosłości 

Rozdział 2. Dom rodzinny jako miejsce budowania wizerunku pracy i kształtowania kultury pracy   

2.1. Dom rodzinny i jego znaczenie w wędrówce przez życie     
2.2. Trzy aspekty „domu” a kultura pracy       
2.3. Kultury pracy w domowej codzienności       
2.4. Osamotnienie „domu” w kreowaniu kultury pracy młodego pokolenia    

Rozdział 3. Kształtowanie kultury pracy w świetle przemian polskiej edukacji     

3.1. Edukacja do pracy i kultury pracy bezpośrednio przed okupacją i w jej czasie
3.2. Edukacja do pracy i kultury pracy w Polsce Rzeczpospolitej Ludowej  
3.3. Powrót do gospodarki rynkowej i jej znaczenie dla edukacji do pracy i kultury pracy

Rozdział 4. Obraz pracy rodziców i wspomnienia własnej pracy z okresu dzieciństwa przechowane w pamięci przez kolejne pokolenia Polaków    

4.1. Praca i kultura pracy zapamiętane z okresu ostatnich lat przedwojennych i czasów wojny  
4.2. Doświadczanie pracy i kultury pracy na etapie przechodzenia od społeczeństwa tradycyjnego do społeczeństwa przemysłowego
4.2.1. Życie i praca w początkowych latach PRL-u 
4.2.2. Gospodarka i praca w okresie stalinizmu   
4.3. Praca i kultura pracy w społeczeństwie przemysłowym (lata 1956–1989) 
4.3.1. Okres małej stabilizacji    
4.3.2. Gospodarka na kredyt a praca i kultura pracy    
4.3.3. Czasy „Solidarności”    
4.4. W stronę społeczeństwa ponowoczesnego    

Zakończenie     

Bibliografia

Fragment Wstępu

Bieg życia ludzkiego rozpoczyna się w środowisku rodzinnym. Tam dziecko nabywa zasobów stanowiących o życiowej pomyślności na każdym dalszym etapie swojego życia. W każdym przypadku obfituje ono w liczne zadania i wyzwania. Na etapie wchodzenia w dorosłość zazwyczaj dochodzi do zakończenia systematycznej edukacji szkolnej i transgresji młodego człowieka na rynek pracy. Wraz z tym rozpoczyna się okres pracy zawodowej. Staje się ona odtąd główną formą aktywności przez wiele lat dorosłego życia. Podjęcie pracy zawodowej nie jest jednak sytuacją, w której następuje pierwszy kontakt z pracą, praca bowiem w otoczeniu każdego człowieka pojawia się znacznie wcześniej – już na etapie dzieciństwa, w domu rodzinnym. Już kilkuletnie dziecko, nawet nie zdając sobie z tego sprawy, jest świadkiem i doświadcza najróżniejszych konsekwencji pracy rodziców. Rodziców, którzy są zarówno pracownikami, jak i realizatorami różnych prac związanych z wykonywaniem obowiązków domowych. Dziecko napotyka obrazy pracy zawodowej postrzegane przez pryzmat zachowań rodziców w domu po powrocie ze swojego zakładu pracy. Ich stan fizyczny i emocjonalny, nastrój, komentarze, opowiadanie o przeżyciach doświadczonych w pracy rzutują na ten obraz. Oprócz tego współdomownicy wykonują liczne prace związane z utrzymaniem domu i jego funkcjonowania oraz z realizacją zadań wynikających z obowiązków rodziny. W każdym przypadku ten obraz jest inny, nakreślony bowiem różnymi indywidualnymi stanami i sytuacjami. Dzieciom też zazwyczaj powierzane są zadania o charakterze pracy, początkowo proste, z czasem coraz bardziej odpowiedzialne. Doświadczenia z dzieciństwa mają znaczenie dla zachowań w dorosłości. Odnosi się to również do sytuacji związanych z pracą. W domu tworzone są tradycje będące formami kultywowania kultury i zasad postępowania. Dotyczą one także zachowań i działań zgodnych z określonymi zwyczajami i przekonaniami. Przechodzą one z pokolenia na pokolenie.

Z edukacyjnego punktu widzenia tradycją jest nadawanie wartości wydarzeniom i zachowaniom z przeszłości, przechowywanie ich, a następnie przekazywanie różnymi sposobami kolejnym pokoleniom. Chodzi więc o przechowywanie, przekazywanie i nauczanie dziedzictwa kulturowego, dorobku kulturowego, kultury. Tradycja jest także czymś, co przychodzi bez uświadomienia sobie, że się nią kierujemy.

Kultywowanie tradycji związanych z pracą w środowisku domu rodzinnego dotyczy wielu obszarów życia domu, wśród których elementy kultury pracy mają kluczowe znaczenie.

W następstwie różnych uwarunkowań na przestrzeni lat zmieniało się podejście ludzi do pracy zawodowej, związanych z nią preferencji, a także do aspiracji zawodowych i do oczekiwań wobec pracy. Doświadczenia wyniesione z domu i własne doświadczenia z okresu dzieciństwa po osiągnięciu dorosłości układają się w ciągłość, są ze sobą powiązane. W przypadku pracy, a zwłaszcza zawodowej, wybór zawodu, potem miejsca zatrudnienia i podejście do pracy po jej podjęciu są konsekwencją podstaw kultury pracy ukształtowanych w okresie dzieciństwa.

Dom rodzinny przez każdego z jego mieszkańców jest postrzegany adekwatnie do ich doświadczeń. Jadwiga Izdebska podkreśla, że

[…] z punktu widzenia pedagogicznego istotne wydaje się być spojrzenie na dom rodzinny z perspektywy nie ludzi dorosłych, ale dzieci, poznanie jak one postrzegają dom rodzinny, jaką wartość i znaczenie mu nadają.

Przywoływane w tej książce obrazy z życia domu w okresie dzieciństwa dotyczą różnych aspektów pracy zarówno rodziców, jak i własnej, wspominanej z czasów dziecięcych przez osoby dorosłe. Ta publikacja jest więc próbą odtworzenia obrazu pracy występującej w domu rodzinnym przez dzieci, co prawda już dorosłe, ale przetrzymujące w pamięci wspomnienia z dzieciństwa. W swoich rozważaniach, odwołując się do wspomnień osób dorosłych, przenosiłem się do ich lat dziecięcych. Wśród badanych były osoby, których dzieciństwo przypadało na różne okresy współczesności, poczynając od lat bezpośrednio przedwojennych, poprzez czasy wojny, okres powojenny aż do współczesności. Polska w całym tym okresie przechodziła znaczące zmiany w każdej sferze, a zwłaszcza w politycznej, gospodarczej i społecznej. Także stany i sytuacje wyznaczone trendami globalnymi odciskały się na życiu społeczeństwa polskiego i poszczególnych ludzi, również w wymiarze jednostkowym. Szczególne znaczenie w każdym przypadku odgrywał dom rodzinny. Moim zamysłem było rozpoznanie, jak w tych różnych okresach i towarzyszących im okolicznościach przedstawiał się udział pracy w życiu polskich domów rodzinnych. Dom rodzinny jest pierwszym środowiskiem wychowawczym, a przy tym środowiskiem naturalnym. W nim zaczyna się wędrówka człowieka przez życie. Nie sposób pomijać i bagatelizować jego znaczenie w rozwoju jednostki na każdym etapie życia, szczególnie jednak w okresie dzieciństwa. Jest to znaczące tym bardziej, że członkowie rodziny, w szczególności rodzice, stanowią dla swoich jeszcze niedorosłych dzieci niekwestionowane autorytety. Ich oddziaływanie jest nieustanne, a przy tym autentyczne, prawdziwe.

W książce przedstawione zostały rozważania poświęcone doświadczeniu kontaktów z pracą w okresie dzieciństwa, ilustrowane wynikami wieloletnich badań jakościowych. Źródłem analiz były zebrane w ciągu kilkunastu lat (1980‒1995) zapisy biografii dotyczących wspomnień osób dorosłych z okresu dzieciństwa. We wspomnieniach doszukiwałem się dwóch wątków problemowych: obrazu pracy rodziców zapamiętanego z dzieciństwa oraz własnych kontaktów z pracą ówczesnych dzieci, zachodzących w gospodarstwach domowych, w których się wychowywały.

Z wielu biografii zebranych od osób dorosłych w różnym wieku z obszaru całej Polski wybrane zostały te, które są powtarzalne, najbardziej typowe. Nie oznacza to jednak, że innych doświadczeń i wspomnień nie było. Każda zapisana biografia jest bowiem niepowtarzalna, w każdej można dostrzec pewną specyfikę i rozległy kontekst. Głównym celem nie było więc przedstawienie jedynych i typowych doświadczeń z dzieciństwa zrekonstruowanych w dorosłości. Byłoby to zadanie niewykonalne, a jednocześnie stanowiłoby znaczne uproszczenie. Chodziło mi o przywołanie i przedstawienie zróżnicowania doświadczeń. Badani pełnili różne role zawodowe i społeczne w czasie prowadzonych badań. Zamieszkiwali w tym czasie w różnych miejscach Polski, mieszkali i pracowali zarówno w miastach, jak i na wsiach. W ich wspomnieniach najczęściej wyłania się jednak dzieciństwo przeżywane na wsi, życie tam miało bowiem ważne znaczenie dla większości Polaków pięćdziesięciolecia powojennego. Większość z nich doświadczała oddziaływania wsi na różne sposoby: jako mieszkańcy, byli mieszkańcy, członkowie rodzin wiejskich, z których się wywodzili – bywalcy wsi w okresach wakacyjnych.

Refleksje i wspomnienia z okresu dzieciństwa zostały zrekonstruowane w rezultacie wywiadów narracyjnych przeprowadzonych z osobami reprezentującymi różne pokolenia Polaków. Do najstarszej grupy należały osoby, których dzieciństwo przypadało na okres przedwojenny. Specyficzną grupę stanowili badani będący dziećmi w latach II wojny światowej. Kolejną były osoby, które dzieciństwo przeżywały w pierwszych latach powojennych.

Moim zadaniem było rozpoznanie, na ile i w jaki sposób dzieci z polskich rodzin kształtowały swój obraz pracy w okresie od lat bezpośrednio przedwojennych oraz w kolejnych okresach aż do współczesności. Dążyłem do rozpoznania, czy i w jaki sposób przemiany społeczne i gospodarcze różnicowały te doświadczenia oraz w czym wyrażała się specyfika wspomnianych doświadczeń nabywanych w środowiskach przeżywania dzieciństwa, charakteryzujących się różnymi cechami terytorialnymi. Wychowanie i socjalizacja wiążą się z przekazywaniem doświadczeń i systemów wartości kolejnym pokoleniom. Szczególna rola przypada w tych procesach rodzicom. Praca jest działalnością wpływającą na przebieg życia każdego człowieka na każdym etapie życia. Z tego też względu należy do treści przekazywanych z pokolenia na pokolenie ze szczególnym oddziaływaniem rodziców. Czynią to świadomie (wówczas zachodzi wychowanie do pracy) i nieświadomie, co wiąże się z procesami socjalizacji. Oba rodzaje działań odciskają się na życiu dzieci. Ten przekaz pokoleniowy, oczywiście zachodzący indywidualnie, niepowtarzalnie i jednostkowo, w każdym przypadku inaczej wdrukowuje podejście do pracy kolejnych pokoleń, pomimo że często opiera się na tych samych tradycjach.

Badania naukowe w pedagogice posiłkują się metodami badawczymi nauk społecznych, przy czym mają one swoją specyfikę, związaną ze specyfiką pedagogiki jako obszaru badań. W całym arsenale metod badawczych dużą przydatność w badaniach w obszarze nauk o wychowaniu mają badania biograficzne. Dostarczają one przede wszystkim informacji o doświadczeniach i jednostkowych, niepowtarzalnych przeżyciach ludzi. Zebrane biografie zostały spisane w trakcie przeprowadzanych wywiadów narracyjnych. 

[...]

Publikacja ma charakter biograficzny, ukazuje w wielorakich przekrojach historie poszczególnych narratorów w różnych okresach przemian cywilizacyjnych zachodzących w naszym kraju […].

Autor integruje rozważania teoretyczne z wynikami badań oraz z przykładami praktycznymi, dotyczącymi m.in. wpływu środowiska rówieśniczego na kulturę pracy czy też współpracy między szkołą a rodzicami w tej dziedzinie. Przedstawia tło społeczno-polityczne z lat 1945–1989, pozwalające zrozumieć zewnętrzne uwarunkowania funkcjonowania systemu edukacji. Zwraca uwagę na stopniowe marginalizowanie w planach i programach nauczania przedmiotów umożliwiających pracę w różnych formach (praktyki) i kształtujących kulturę pracy przez łączenie teorii (wiedzy) z jej zastosowaniami […].

Chciałbym podkreślić interdyscyplinarność refleksji, umiejętne łączenie wątków z pogranicza pedagogiki, szczególnie pedagogiki pracy, z zagadnieniami natury socjologicznej i prakseologicznej. Na uwagę zasługuje przedstawienie pracy i kultury pracy na szerokim tle społecznym, z uwzględnieniem zachodzących przemian gospodarczych. Uznanie budzą zgromadzenie licznych biografii osób dorosłych, które wspominają swoje doświadczenia związane z własną pracą i pracą rodziców, oraz właściwe ich ustrukturyzowanie merytoryczne i historyczne.

Z recenzji prof. dra hab. Stefana M. Kwiatkowskiego

Autor bardzo rzetelnie i wnikliwie przedstawia specyfikę pracy, rozpoczynając od epoki społeczeństwa wspólnoty rodowej, a kończąc na czasach współczesnych. Istotnymi walorami książki są odniesienie się do pracy jako środka realizacji wielu potrzeb z pięciostopniowej piramidy A. Maslowa czy trzyelementowej teorii C. Alderfera oraz budowanie narracji na podstawie trzech podejść do pracy: punitywnego, instrumentalnego i autotelicznego. Tło historyczne posłużyło autorowi do skrupulatnego zgłębiania problematyki kariery zawodowej oraz rozwoju zawodowego w odniesieniu do znakomitych teorii autorstwa D. Supera, A. Roe, A. Bańki i M. Savickasa […].

Publikacja stanowi doskonałe, wyczerpujące i całościowe opracowanie analityczno- -empiryczne o przeobrażeniach kultury pracy, głęboko osadzone w pieczołowicie zebranym oraz twórczo zinterpretowanym przez autora współczesnym dorobku naukowym, przełożonym na obszerne, czasochłonne i innowacyjne badania naukowe.

Z recenzji dra hab. Aleksandra Marszałka, prof. UR