Oficyna Wydawnicza "Impuls"

Streszczenie           

Summary        

Wstęp       

1.    Mowa i jej rozwój        

1.1.    Okres prenatalny        
1.2.    Okres przedjęzykowy        
1.2.1.    Percepcja mowy       
1.2.2.    Specjalizacja językowa     
1.2.3.    Artykulacja w okresie prelingwalnym     
1.3.    Wypowiedzi jednowyrazowe        
1.3.1.    Zasób leksykalny       
1.3.2.    Nabywanie znaczeń słów     
1.3.3.    Artykulacja w okresie sygnału jednoklasowego       
1.4.    Okres zdania     
1.4.1.    Zasób leksykalny    
1.4.2.    Stadium dwuwyrazowe    
1.4.2.1.    Wczesna gramatyka   
1.4.2.2.    Artykulacja w stadium dwuwyrazowym     
1.4.2.3.    Okres wypowiedzi kilkuwyrazowej i pełnego zdania     

2.    Wpływ niedosłuchu na mowę     

2.1.    Rozwój funkcji słuchowych       
2.1.1.    Okres prenatalny     
2.1.2.    Okres postnatalny        
2.2.    Etiologia zaburzeń słuchu u dzieci i epidemiologia niedosłuchu   
2.3.    Wpływ niedosłuchu na rozwój mowy       
2.3.1.    Rozwój mowy i funkcji słuchowych u dzieci słyszących i niesłyszących        
2.3.2.    Niedosłuch a zdolności językowe       
2.3.3.    Typologia osób z uszkodzeniami słuchu          
2.3.4.    Zaburzenia mowy u osób z uszkodzeniami słuchu            
2.3.4.1.    Gramatyka w mowie osób z uszkodzeniami słuchu           
2.3.4.2.    Niedosłuch a wyrazy pochodne            
2.3.4.3.    Wymowa dzieci z niedosłuchem         
2.3.4.4.    Niedosłuch a zaburzenia głosu            

3.    Centralne zaburzenia przetwarzania słuchowego (CAPD) a rozumienie mowy           

4. Zależności pomiędzy dominacją półkulową a mową            

 4.1.    Zagadnienia terminologiczne        
 4.2.    Asymetria funkcjonalna mózgu         
 4.3.    Zabieg przecięcia spoidła wielkiego     
 4.4.    Metody badania dominacji półkulowej dla mowy           
 4.5.    Rozszczepione półkule: rywalizacja i współpraca           
 4.6.    Rozwój asymetrii mowy        
4.6.1.    Asymetria anatomiczna mózgu a mowa        
4.6.2.    Dojrzewanie spoidła wielkiego     
4.6.3.    Rozwój bez spoidła wielkiego        
 4.7.    Ręczność a asymetria lokalizacji ośrodków mowy    
 4.8.    Płeć jako czynnik modyfikujący lateralizację funkcji w mózgu        
 4.9.    Odzyskiwanie mowy po urazie mózgu     
4.10.    Rozwój lateralizacji     
4.11.    Rozwój języka a lateralizacja     
4.12.    Metody badania lateralizacji u dzieci    
4.13.    Modele lateralizacji    
4.14.    Lateralizacja słuchowa     

5.    Podłoże neurologiczne mowy    

5.1.    Neuroanatomia i neurofizjologia mowy        
 5.2.    Mózgowe czynniki mowy        
 5.3.    Deficyty mowy a nabyte uszkodzenia mózgu       
 5.4.    Wybrane czynniki mózgowe rozumienia mowy     
5.4.1.    Słuch fonematyczny        
5.4.1.1.    Słuch fonematyczny – trudności definicyjne        
5.4.1.2.    Rozwój słuchu fonematycznego     
5.4.1.3.    Stopień deficytu słuchu fonematycznego        
5.4.1.4.    Cechy dystynktywne dźwięków mowy a częstotliwość     
5.4.1.5.    Akustyczne właściwości dźwięków mowy        
5.4.1.6.    Deficyty słuchu fonematycznego w nabytych uszkodzeniach mózgu        
5.4.2.    Słuchowa pamięć krótkotrwała        
5.4.2.1.    Definicja pamięci        
5.4.2.2.    Mózgowa lokalizacja pamięci        
5.4.2.3.    Organizacja pamięci – systemy i procesy     
5.4.2.4.    Systemy pamięci krótkotrwałej        
5.4.2.4.1.    Charakterystyka pamięci sensorycznej       
5.4.2.4.2.    Charakterystyka pamięci krótkotrwałej     
5.4.2.4.3.    Charakterystyka pamięci operacyjnej       
5.4.2.4.4.    Słuchowa pamięć krótkotrwała a nabyte uszkodzenia mózgu        

6.    Głębsza niepełnosprawność intelektualna     

6.1.    Definicja i epidemiologia    
6.2.    Etiologia głębszej niepełnosprawności intelektualnej     
6.3.    Głębsza niepełnosprawność intelektualna w neuroobrazowaniu     
6.4.    Charakterystyka funkcjonowania poznawczego osób z głębszą niepełnosprawnością intelektualną    
6.5.    Mowa osób z głębszą niepełnosprawnością intelektualną     
6.5.1.    Rozumienie mowy w głębszej niepełnosprawności intelektualnej     
6.5.2.    Mowa werbalna w głębszej niepełnosprawności intelektualnej     
6.5.3.    Diagnoza logopedyczna i neurologopedyczna w głębszej niepełnosprawności intelektualnej  

7.    Metodologia badań własnych       

7.1.    Problem badawczy        203
7.2.    Cele badawcze        207
7.3.    Problemy badawcze        208
7.4.    Metody i techniki badawcze        209
7.4.1.    Zmienne i wskaźniki        216
7.4.2.    Opis grupy badawczej        218

8.    Stan słuchu osób z głębszą niepełnosprawnością intelektualną        

9.    Ryzyko centralnych zaburzeń przetwarzania słuchowego (CAPD) w głębszej niepełnosprawności intelektualnej        

9.1.    Kwestionariusz ankietowy CAPD        
 9.2.    Lateralizacja osób z głębszą niepełnosprawnością intelektualną (badanie ryzyka CAPD)       
 9.3.    Profil dominacji usznej u osób z głębszą niepełnosprawnością intelektualną (badanie ryzyka CAPD)    
 9.4.    Lokalizowanie źródła dźwięku u osób z głębszą niepełnosprawnością intelektualną (badanie ryzyka CAPD)     
 9.5.    Wyniki lateralizowania dźwięku do drugiego ucha uzyskane w badaniu audiometrem tonalnym u osób z głębszą niepełnosprawnością intelektualną (badanie ryzyka CAPD)     

10.    Krótkotrwała pamięć słuchowa u osób z głębszą niepełnosprawnością intelektualną        

11.    Słuch fonematyczny osób   z głębszą niepełnosprawnością intelektualną

12.    Związki między stopniem niepełnosprawności intelektualnej a wynikami testów wybranych czynników określających percepcję i rozumienie mowy

12.1.    Związki między wynikami badania słuchu fonematycznego a wynikami wybranych testów występowania ryzyka CAPD     
12.1.1.    Słuch fonematyczny a lokalizowanie źródła dźwięku       
12.1.2.    Słuch fonematyczny a wynik lateralizowania dźwięku do drugiego ucha uzyskany w badaniu audiometrem tonalnym     

13.    Znaczenie przeprowadzonego badania    

Bibliografia        

Netografia    

Spis tabel       

Spis wykresów

Streszczenie

Problemem podjętym w niniejszej pracy badawczej jest ocena stanu percepcji i rozumienia mowy u osób z głębszą niepełnosprawnością intelektualną. Badania obejmują wybrane czynniki mózgowe odpowiedzialne za rozumienie mowy (słuch fonematyczny i krótkotrwałą pamięć słuchową) oraz ocenę innych czynników mogących rzutować na jej rozumienie, takich jak niedosłuch i centralne zaburzenia przetwarzania słuchowego (CAPD).

W   celu   oceny   percepcji   i   rozumienia   mowy   badaniem   objęto   52   osoby   ze zdiagnozowaną głębszą niepełnosprawnością intelektualną. Większość badanych (33 osoby – 63,46%) miała umiarkowany stopień niepełnosprawności intelektualnej. Drugą co do liczebności grupę stanowiły osoby ze znaczną niepełnosprawnością intelektualną – 12 osób (23,08%). Najmniej liczną grupę tworzyły osoby z głęboką niepełnosprawnością intelektualną – 7 badanych (13,46%).

Materiał empiryczny zebrano za pomocą badań służących do oceny percepcji i rozumienia mowy, takich jak: badanie słuchu fizycznego, badanie lateralizacji (profil dominacji stronnej), badanie lokalizowania źródła dźwięku, badanie lateralizowania dźwięku do drugiego ucha audiometrem tonalnym, badanie profilu dominacji usznej, badanie słuchowej pamięci krótkotrwałej oraz badanie słuchu fonematycznego.

W badaniach służących ocenie percepcji i rozumienia mowy badanych osób z głębszą niepełnosprawnością intelektualną analizowano następujące czynniki:

–    stopień niedosłuchu;
–    ryzyko centralnych zaburzeń przetwarzania słuchowego (CAPD) wyrażone w:
•     obserwowanych objawach określających ryzyko występowania u badanych CAPD, wynikających z kwestionariusza ankietowego CAPD;
•    rodzaju lateralizacji;
•    profilu dominacji usznej;
•    lokalizowaniu źródła dźwięku;
•    lateralizowaniu dźwięku do drugiego ucha ustalone w badaniu audiometrem tonalnym;
–    pojemność słuchowej pamięci krótkotrwałej:
•    liczba powtarzanych słów;
•    liczba wskazanych desygnatów;
•    stopień deficytu pamięci słuchowej świeżej;
–    wyniki badania słuchu fonematycznego:
•    liczba mylonych opozycji głoskowych,
•    stopień deficytów słuchu fonematycznego.

Weryfikacja statystyczna zgromadzonego materiału empirycznego obejmowała kilka etapów. Wpierw przeprowadzono analizę ogólnych wyników badania, aby ocenić stan percepcji i rozumienia mowy badanych osób. Następnie porównano percepcję mowy badanych grup (tj. osoby z umiarkowanym, znacznym i głębokim stopniem niepełnosprawności), która została wyrażona w wynikach przeprowadzonych badań i testów. Na końcu sprawdzono związek między uzyskanymi wynikami badania słuchu fonematycznego u badanych a wybranymi wynikami badań wykazujących CAPD, takimi jak: lokalizowanie źródła dźwięku, lateralizowanie dźwięku do drugiego ucha ustalone w badaniu audiometrem tonalnym.

Na podstawie przeprowadzonych badań percepcji i rozumienia mowy u osób z głębszą niepełnosprawnością intelektualną i analizy ich wyników można stwierdzić, że stan rozumienia mowy w tej grupie jest obciążony deficytami. Niedosłuch występuje u ponad połowy badanych z głębszą niepełnosprawnością intelektualną (57,69%). U badanych ryzyko występowania CAPD jest wyższe niż u osób bez cech głębszej niepełnosprawności. Możliwość istnienia zaburzeń o charakterze CAPD potwierdziły: wyniki ankiety przeprowadzonej wśród nauczycieli-wychowawców, która pozwala diagnozować ryzyko CAPD na podstawie zachowań osób (stwierdzono je u 36,54% badanych); wyniki badania lateralizacji (lateralizacja niejednorodna wystąpiła u 65,37% badanych); wyniki badania profilu dominacji usznej (ucho lewe jako dominujące zdiagnozowano u 38,46% badanych); wyniki badania lokalizowania źródła dźwięku (trudności w lokalizowaniu źródła dźwięku miało 75% badanych) oraz wyniki badania lateralizowania dźwięku do drugiego ucha przeprowadzonego za pomocą audiometru tonalnego (59,62% badanych lateralizowało dźwięk do jednego ucha). Stwierdzono, że powszechne są deficyty pamięci słuchowej krótkotrwałej (90% badanych). W badaniu słuchu fonematycznego wykazano liczne jego deficyty (94% badanych). Podczas badania związków między czynnikami wpływającymi na percepcję mowy u badanych osób z głębszą niepełnosprawnością intelektualną stwierdzono, że istnieje zależność między wynikami słuchu fonematycznego tych badanych a ich zdolnością do lokalizowania źródła dźwięku oraz lateralizowaniem dźwięku do drugiego ucha potwierdzonym w badaniu audiometrem tonalnym. Większej liczbie mylonych przez badane osoby opozycji w badaniu ich słuchu fonematycznego towarzyszy mniejsza liczba uzyskanych przez nie punktów w pięciu próbach podczas badania lokalizowania źródła dźwięku, co wskazuje na wyższy stopień ich deficytu w umiejętności lokalizacji źródła dźwięku. Deficyty słuchu fonematycznego powiązane są też z wynikami lateralizowania dźwięku do drugiego ucha uzyskanymi w badaniu audiometrem tonalnym.

Niski poziom współpracy osób z głębszą niepełnosprawnością intelektualną może znacząco utrudniać ocenę ich rozumienia mowy i skutkować kierowaniem nieadekwatnych do odbiorcy komunikatów, co implikuje podejmowanie nietrafnych wobec nich działań pedagogicznych i terapeutycznych. Dokładna diagnoza mowy osób z głębszą niepełnosprawnością intelektualną jest kluczowa, aby móc wdrożyć odpowiednie oddziaływania logoterapeutyczne i poprawić ich komunikację. Konieczne jest wprowadzenie badania audiologicznego jako obligatoryjnego badania diagnostycznego dla osób z głębszą niepełnosprawnością intelektualną (poza standardowym badaniem noworodków) oraz diagnozowanie ryzyka występowania CAPD u tych osób. Należy też zwrócić uwagę na diagnozę i stymulowanie pamięci słuchowej krótkotrwałej oraz słuchu fonematycznego w ramach oddziaływań pedagogicznych i terapeutycznych wobec osób z głębszą niepełnosprawnością intelektualną.

Słowa kluczowe: głębsza niepełnosprawność intelektualna, niedosłuch, centralne zaburzenia przetwarzania słuchowego, słuchowa pamięć krótkotrwała, słuch fonematyczny

Problematyka podjęta w tej publikacji jest interdyscyplinarna – łączy w sobie wiedzę z zakresu dwóch dziedzin nauki: 1) pedagogiki specjalnej (głównie dotyczącej głębszej niepełnosprawności intelektualnej i uszkodzenia słuchu) oraz 2) logopedii (ze szczególnym uwzględnieniem rozwoju mowy, wpływu niedosłuchu na mowę, a także centralnych zaburzeń przetwarzania słuchowego – CAPD). [...]

Marlena Białecka podjęła się zbadania ważnego i aktualnego zagadnienia dotyczącego percepcji i rozumienia mowy przez osoby z głębszą niepełnosprawnością intelektualną. Udało jej się osiągnąć założony cel i znaleźć odpowiedzi na pytania badawcze przy pomocy autorskiego sposobu oraz z wykorzystaniem licznych narzędzi. Wartość książki jest szczególnie widoczna w jej interdyscyplinarnym charakterze. [...] Autorka, uwzględniając dotychczasową wiedzę z danego zakresu, dogłębnie przeanalizowała dostępną literaturę przedmiotu, zaprojektowała i przeprowadziła interesujące badania, zestawiła wyniki swojej pracy z wcześniejszymi wynikami badań oraz na tej podstawie spisała implikacje dla praktyki, a także postulaty do dalszych dociekań badawczych.

Z recenzji dr hab. Urszuli Bartnikowskiej, prof. UWM