Wstęp  

Część I. Między przeszłością a współczesnością – wybrane wyzwania dla edukacji

Danuta Apanel
Idea edukacji włączającej w naukach o wychowaniu – aspekty historyczne  

Przemysław Sabat  
Proces wychowaczy dzieci i młodzieży a kształtowanie bezpieczeństwa państwa na przykładzie Sparty, PRL i III RP  

Adam Czarnecki
Nauczyciel, czyli kto? Postać (nie)zwykła? Historyczne przemiany obrazu nauczyciela w społeczeństwie  

Joanna Rogozińska-Mitrut
Bezpaństwowość i jej edukacyjny wymiar na rzecz przestrzegania praw obywatela  

Część II. W trosce o jakość kształcenia – wybrane propozycje

Monika Pawłowska
Doskonalenie jakości kształcenia na kierunkach studiów o profilu praktycznym na przykładzie Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Koszalinie

Radosław Kawczyński
Przyczynki do automatyzacji systemu jakości kształcenia w uczelni wyższej (na przykładzie Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Głogowie) 

Arletta Skorek
Sektorowe Ramy Kwalifikacji w kształceniu funkcjonariuszy Straży Granicznej – jakościowe zmiany w systemie szkolenia zawodowego 

Wioleta Winkiewicz, Krystyna Ziółkowska
Wiedza personelu pielęgniarskiego i studentów ratownictwa medycznego w zakresie zasad prowadzenia zaawansowanych zabiegów resuscytacyjnych

Aneta Śmiałkowska
Od teorii do praktyki, czyli Mobilne Laboratorium Handlu Ludźmi w Wyższej Szkole Straży Granicznej w Koszalinie  

Agnieszka Wójcicka
Wyzwania wobec szkolenia Straży Granicznej we współpracy ze służbami państwa spowodowane kryzysem na wschodniej granicy Rzeczypospolitej Polskiej 

Joanna Dawid
„Dotykam, czuję, jestem” – autorski program dydaktyczno-wychowawczy nauczania przedszkolnego dla dzieci w spektrum autyzmu w Terapeutycznym Punkcie Przedszkolnym „Mozaika” w Koszalinie  

Część III. W kręgu współczesnych badań pedagogicznych – wybrane egzemplifikacje

Marzena Rypina, Danuta Kołodziej, Damian Smolis, Nikola Kramarenko
Opinie studentów kierunków medycznych na temat wykorzystania sprzętu oraz innych form wsparcia w ramach programu  „Dydaktyczna inicjatywa doskonałości” w procesie poprawy warunków kształcenia 

Lilla Ewa Nowicka, Krystyna Ziółkowska
Znajomość podstawowych zabiegów resuscytacyjnych u osoby dorosłej wśród uczniów wybranych szkół średnich w Koszalinie 

Barbara Sokołowska, Małgorzata Kropisz, Patrycja Redosz
Poznanie jakości życia osób chorych na cukrzycę i potrzeba ich wsparcia. Doniesienie z badań własnych   

Karina Dmyterko
Wybrane choroby otępienne w perspektywie historycznej i współczesnej – objawy, przyczyny, profilaktyka. Społeczno-pedagogiczny kontekst funkcjonowania osób dotkniętych otępieniem  

Ada Szarzyńska
Współpraca nauczycieli z wybranych szkół podstawowych z rodzicami uczniów ze spektrum autyzmu. Przykłady z praktyki pedagogicznej 

Stanisława Nazaruk, Anna Rybka, Julia Mościbrodzka
Sposoby wspierania uzdolnień muzycznych dziecka. Doniesienie z badań z placówek przedszkolnych województwa lubelskiego

Współczesny świat to przestrzeń globalnej gospodarki. Wiedzę traktuje się jako najważniejszy element sukcesu, a „[…] kapitał intelektualny jest uznawany za czynnik decydujący o możliwościach odniesienia sukcesu”. Z kolei ów sukces to wynik dostępności do wiedzy, umiejętności jej przyswojenia i zastosowania w praktyce.

Postępujące przeobrażenia w każdej dziedzinie życia społecznego i gospodarczego wymuszają konieczność ciągłego przystosowywania się do nowych warunków związanych z codziennością i pracą. Wywołują poważne zmiany w procesie socjalizacji, począwszy od okresu przedszkolnego i wczesnoszkolnego aż po późny wiek senioralny. Powszechne stało się zjawisko kształcenia ustawicznego, które stanowi konsekwencję konieczności podejmowania pracy na wielu stanowiskach i aktywności w różnych dziedzinach życia:

Dynamika współczesnej cywilizacji i jej rosnąca złożoność wymagają od młodego człowieka nowych zasobów i umiejętności ciągłego uczenia się, które posłużą mu do odczytywania zmieniających się warunków życia i sprostania nowym wyzwaniom. Otwarcie się na zmiany postrzegamy jako szansę na wzbogacenie indywidualności, wzrost refleksyjności, możliwości wyboru, budowania jakości życia, współpracy i integracji społecznej.

Oddana do rąk czytelników monografia ma na celu zaprezentowanie badań prowadzonych przez Autorów w różnych sferach ich działalności naukowej i praktycznej. Redaktorom zależało na ukazaniu procesów edukacyjnych i wychowawczych w szerokim spektrum w celu integracji różnorodnych podejść historycznych i współczesnych, teoretycznych i praktycznych. Publikacja przedstawia ewolucję koncepcji wychowania, jak również prezentuje konkretne działania oraz inicjatywy służące podnoszeniu jakości kształcenia w rozmaitych środowiskach. Zamieszczono tu także opracowania omawiające wyniki dociekań empirycznych oraz wdrożeń praktycznych w obszarze edukacji. Przygotowane przez Autorów teksty mogą również dostarczyć argumentów skłaniających do refleksji nad strategiami i działaniami pedagogicznymi oraz stanowić inspirację do implemento­wania proponowanych rozwiązań w praktyce edukacyjnej i wychowawczej.

Przedmiotem niniejszej monografii są procesy edukacyjne i wychowawcze w szerokim ujęciu – od przemian teoretycznych koncepcji wychowania, przez praktyczne aspekty doskonalenia jakości kształcenia w różnych środowiskach, aż po zastosowania w edukacji włączającej, profilaktyce zdrowotnej oraz szkoleniach dla służb publicznych i mundurowych. Książka łączy perspektywę badawczą i praktyczną, prezentując refleksje teoretyczne, analizy w ujęciu diachronicznym i wyniki badań empirycznych, a zarazem propozycje działań edukacyjnych oraz rozwiązań praktycznych, które mogą być wykorzystane w szkolnictwie, w kształceniu zawodowym i instytucjach odpowiedzialnych za bezpieczeństwo społeczne i zdrowotne.

Publikacja jest adresowana do szerokiego grona odbiorców zainteresowanych współczesnymi problemami edukacji i wychowania, rozpatrywanymi przez pryzmat bezpieczeństwa narodowego, społecznego oraz zdrowotnego. Jej treści kierowane są zarówno do środowiska akademic­kiego – nauczycieli akademickich, dydaktyków, badaczy i studentów tych obszarów nauk – jak i do praktyków: nauczycieli, pedagogów, wychowawców, psychologów, pracowników administracji publicznej oraz funkcjonariuszy służb mundurowych. Zawarte w niej opracowania mogą stanowić nie tylko źródło inspiracji badawczej, lecz także materiał dydaktyczny oraz szkoleniowy pomocny w podnoszeniu jakości kształcenia w różnych środowiskach zawodowych. Adresaci znajdą tu refleksje teoretyczne i historyczne nad ideami wychowania i edukacji, jak również propozycje działań służących doskonaleniu jakości kształcenia oraz wyniki współczesnych badań empirycznych w obszarze nauk społecznych, humanistycznych, nauk o zdrowiu.

W zamyśle redaktorów monografia ma charakter naukowo-dydaktyczny i aplikacyjny – wnosi wkład w rozwój wiedzy o wychowaniu i edukacji, a zarazem służy praktyce szkolnej i zawodowej. Zawarte w niej opracowania ukazują edukację i wychowanie nie tylko jako proces dydaktyczny, lecz także jako strategiczny obszar kształtowania bezpieczeństwa – kulturowego, społecznego i instytucjonalnego. Wskazują, że jakość kształcenia, rozwój kompetencji społecznych i zawodowych stanowią wspólne pole oddziaływań tych obszarów nauk. Z tego powodu książka jest skierowana do środowisk akademickich, nauczycieli, pedagogów, wychowawców, a także wszystkich, którzy są żywo zainteresowani tematyką kształcenia i doskonalenia zawodowego oraz zaangażowani w te procesy. Publikacja może służyć zarówno jako materiał źródłowy i poznawczy dla badaczy, podręcznik dydaktyczny dla studentów kierunków humanistycznych i społecznych, nauk o zdrowiu, jak i materiał szkoleniowy dla praktyków odpowiedzialnych za szeroko rozumiane kształcenie w rozmaitych aspektach, w tym w obszarach kształcenia szkolnego i akademickiego.

Książka składa się z trzech części. Pierwsza, zatytułowana Między przeszłością a współczesnością – wybrane wyzwania dla edukacji, koncentruje się na zagadnieniach stanowiących wyzwania dla edukacji, związanych z uwarunkowaniami szeroko pojętych procesów kształcenia, nauczania i wychowania, realizowanych w różnych przestrzeniach życia człowieka. Problematyka obejmuje konteksty historyczne i współczesne. Druga część, o tytule W trosce o jakość kształcenia – wybrane propozycje, licząca siedem opracowań, prezentuje dobre praktyki w edukacji dla przyszłości w przestrzeni kształcenia zawodowego i ustawicznego. Trzecia część, W kręgu współczesnych badań pedagogicznych – wybrane egzemplifikacje, ukazuje wybrane przykłady badań przeprowadzonych w różnych przestrzeniach działalności naukowej i praktycznej poszczególnych Autorów.

Pierwszą część książki otwiera artykuł Danuty Apanel zatytułowany Idea edukacji włączającej w naukach o wychowaniu – aspekty historyczne, który stanowi swoiste tło dla kolejnych tekstów, gdyż charakteryzuje problematykę rozwoju idei edukacji włączającej w naukach o wychowaniu na przestrzeni dziejów. Autorka dokonuje przeglądu i analizy wybranych źródeł historycznych z zakresu historii wychowania oraz opracowań ukazujących obecność tej idei w poglądach wybitnych humanistów, filozofów, lekarzy, pedagogów i innych uczonych. Podkreśla również znaczenie tej idei oraz jej obecność w działalności współczesnych placówek edukacyjnych.

Przemysław Sabat w artykule Proces wychowawczy dzieci i młodzieży a kształtowanie bezpieczeństwa państwa na przykładzie Sparty, PRL i III RP przedstawia w zarysie przegląd systemów wychowawczych od czasów najdawniejszych do współczesnych, wskazując na znaczenie ich potencjału dla budowania bezpieczeństwa państwa.

Adam Czarnecki w tekście Nauczyciel, czyli kto? Postać (nie)zwykła? Historyczne przemiany obrazu nauczyciela w społeczeństwie podejmuje refleksję nad społecznym obrazem nauczyciela jako postaci (nie)zwykłej, kluczowej dla funkcjonowania systemów edukacyjnych i kształtowania kolejnych pokoleń. Autor analizuje postrzeganie zawodu nauczyciela na przestrzeni dziejów, wskazując na zmienność jego roli i prestiżu w zależności od kontekstów historycznego, kulturowego i ustrojowego. Szczególna uwaga poświęcona została ewolucji tej profesji – od autorytetu moralnego i przewodnika duchowego w czasach dawnych, przez urzędnika realizującego założenia systemu w XX wieku, po współczesnego edukatora funkcjonującego w warunkach społeczeństwa informacyjnego. W artykule podjęto również próbę zdefiniowania cech idealnego nauczyciela, uwzględniając zarówno oczekiwania społeczne, jak i realia pracy pedagogicznej. Tekst traktuje o złożoności wizerunku nauczyciela oraz uwypukla znaczenia, jakie niesie jego obecność we współczesnym świecie.

Autorka kolejnego opracowania, zatytułowanego Bezpaństwowość i jej edukacyjny wymiar na rzecz przestrzegania praw obywatela, Joanna Rogozińska-Mitrut, wskazuje na potrzebę edukowania społeczeństwa w dziedzinie praw człowieka i na rzecz praw człowieka. Porusza ważną w dzisiejszych czasach problematykę dotyczącą praw i obowiązków bezpaństwowców. Podkreśla, że tylko podniesienie świadomości społecznej w tym zakresie może prowadzić do sytuacji, że bezpaństwowcy będą się cieszyć prawem do „posiadania praw”. Sytuacja ta może zaistnieć dzięki woli politycznej zainteresowanych państw oraz mobilizacji społeczeństwa obywatelskiego i społeczności międzynarodowej.

Drugą część książki otwiera artykuł Moniki Pawłowskiej Doskonalenie jakości kształcenia na kierunkach studiów o profilu praktycznym na przykładzie Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Koszalinie, w którym Autorka prezentuje działania prowadzone przez tę uczelnię w celu doskonalenia jakości kształcenia na kierunkach o profilu praktycznym. Podkreśla znaczenie współpracy z interesariuszami zewnętrznymi i otoczeniem społeczno-gospodarczym dla planowania, organizowania i realizacji kształcenia na kierunkach prowadzonych przez uczelnię. Wskazuje na dostosowywanie oferty edukacyjnej do potrzeb rynku pracy, inwestowanie w infrastrukturę i kadrę dydaktyczną, które warunkują wysoki poziom kształcenia.

Z kolei Radosław Kawczyński w tekście Przyczynki do automatyzacji systemu jakości kształcenia w uczelni wyższej (na przykładzie Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Głogowie) prezentuje główne założenia metodologii automatyzacji systemu zarządzania jakością kształcenia w uczelni wyższej. Podaje, że taki projekt realizowany był w roku akademickim 2023–2024 w PANS w Głogowie. Autor wskazuje, że odpowiednio zaprojektowana automatyzacja w procesie kształcenia oznacza oszczędność czasu i nakładów pracy. Daje nauczycielom akademickim możliwość koncentracji na podnoszeniu jakości zajęć dydaktycznych oraz własnym rozwoju naukowym i dydaktycznym.

Arletta Skorek w artykule Sektorowe Ramy Kwalifikacji w kształceniu funkcjonariuszy Straży Granicznej – jakościowe zmiany w systemie szkolenia zawodowego przedstawia analizę ewolucji systemu zapewnienia jakości kształcenia przygotowującego do pełnienia obowiązków służbowych funkcjonariusza Straży Granicznej od 2005 roku do czasów obecnych. Autorka wskazuje, że aktualny system kształcenia funkcjonariuszy Straży Granicznej rozszerzony został o studia wyższe o profilu praktycznym.

W kręgu tej samej tematyki pozostaje kolejne opracowanie, o tytule Wiedza personelu pielęgniarskiego i studentów ratownictwa medycznego w zakresie zasad prowadzenia zaawansowanych zabiegów resuscytacyjnych, autorstwa Wiolety Winkiewicz i Krystyny Ziółkowskiej. Autorki realizują wśród personelu pielęgniarskiego i studentów ratownictwa badania na temat zasad prowadzenia zaawansowanych zabiegów resuscytacyjnych. Podkreślają, że poziom wiedzy w tym zakresie jest zróżnicowany i wyraźnie zależny od stażu pracy, miejsca pracy i dziedziny kształcenia podyplomowego.

Tekst opracowany przez Anetę Śmiałkowską, zatytułowany Od teorii do praktyki, czyli Mobilne Laboratorium Handlu Ludźmi w Wyższej Szkole Straży Granicznej w Koszalinie, wprowadza w obszar zagadnień dotyczących handlu ludźmi. Autorka podkreśla, że w obliczu konfliktów zbrojnych, nasilonej migracji, bezrobocia i ubóstwa jest to bardzo aktualne zjawisko. Przybiera ono różne formy, np.: przymusowej pracy, prostytucji czy handlu ludzkimi organami. Autorka zwraca również uwagę na konieczność  prowadzenia przez specjalistyczne służby szeroko pojętej edukacji społeczeństwa w tym zakresie. Jako przykład podaje szkolenia realizowane przez Wyższą Szkołę Straży Granicznej w Koszalinie.

Agnieszka Wójcicka w artykule Wyzwania wobec szkolenia Straży Granicznej we współpracy ze służbami państwa spowodowane kryzysem na wschodniej granicy Rzeczypospolitej Polskiej przedstawia wydarzenia związane z tzw. operacją „Śluza”, jakie miały miejsce na wschodniej granicy Polski przed agresją Federacji Rosyjskiej na Ukrainę. Wskazuje na konieczność prowadzenia przez służby państwowe szkoleń wśród funkcjonariuszy, żołnierzy i obywateli polskich dotyczących szeroko rozumianej sfery bezpieczeństwa państwa.

Drugą część książki zamyka artykuł Joanny Dawid, zatytułowany „Dotykam, czuję, jestem” – autorski program dydaktyczno-wychowawczy nauczania przedszkolnego dla dzieci w spektrum autyzmu w Terapeutycznym Punkcie Przedszkolnym „Mozaika” w Koszalinie. Autorka prezentuje program oferujący zajęcia stymulujące rozwój fizyczny, emocjonalny, społeczny i poznawczy dzieci w spektrum autyzmu w okresie przedszkolnym.

Trzecią część monografii, poświęconą egzemplifikacjom w zakresie badań i dobrych praktyk w edukacji dla przyszłości, otwiera artykuł Marzeny Rypiny, Danuty Kołodziej, Damiana Smolisa i Nikoli Kramarenko Opinie studentów kierunków medycznych na temat wykorzystania sprzętu oraz innych form wsparcia w ramach programu „Dydaktyczna inicjatywa doskonałości” w procesie poprawy warunków kształcenia. Autorzy przedstawiają wyniki badań przeprowadzonych wśród studentów kierunków medycznych w Państwowej Akademii Nauk Stosowanych w Koszalinie na temat wpływu warunków kształcenia na zdobywanie przez nich wiedzy, umiejętności i kompetencji społecznych. Na ich podstawie podają, że studenci wyrazili zadowolenie z zajęć w warunkach symulowanych oraz z dodatkowych kursów i szkoleń podnoszących ich kompetencje praktyczne.

Kolejny tekst, Znajomość podstawowych zabiegów resuscytacyjnych u osoby dorosłej wśród uczniów wybranych szkół średnich w Koszalinie, przygotowany przez Lillę Ewę Nowicką i Krystynę Ziółkowską, traktuje o badaniach dotyczących znajomości podstawowych zabiegów resuscytacyjnych wśród uczniów szkół średnich w Koszalinie. Autorki podkreślają znaczenie powszechnej edukacji nie tylko personelu medycznego, ale także społeczeństwa, by w nagłych sytuacjach związanych z koniecznością udzielenia pierwszej pomocy przypadkowi świadkowie zdarzenia potrafili podjąć zabieg resuscytacji krążeniowo-oddechowej.

Barbara Sokołowska, Małgorzata Kropisz i Patrycja Redosz w artykule Poznanie jakości życia osób chorych na cukrzycę i potrzeba ich wsparcia. Doniesienie z badań własnych omawiają problem cukrzycy jako groźnej choroby cywilizacyjnej wpływającej na jakość życia pacjentów w sferach fizycznej, psychicznej, socjalnej i środowiskowej. Autorki przeprowadziły badania na terenie województwa lubelskiego. Diagnoza ta pozwoli podejmować wspierające działania pomocowe względem osób dotkniętych tą chorobą na badanym terenie.

Karina Dmyterko w opracowaniu Wybrane choroby otępienne w perspektywie historycznej i współczesnej – objawy, przyczyny, profilaktyka. Społeczno-pedagogiczny kontekst funkcjonowania osób dotkniętych otępieniem przedstawia swoje doświadczenia z pracy zawodowej z osobami dotkniętymi chorobami otępiennymi oraz podaje krótką charakterystykę tych schorzeń. Wskazuje również na zadania osób opiekujących się takimi chorymi w warunkach domowych.

Ada Szarzyńska w artykule Współpraca nauczycieli z wybranych szkół podstawowych z rodzicami uczniów ze spektrum autyzmu. Przykłady z praktyki pedagogicznej zapoznaje czytelników z wynikami badań, które przeprowadziła na terenie województwa lubelskiego. Badania zostały podjęte w celu ukazania podstaw merytorycznych i znaczenia współpracy z rodzicami dzieci w spektrum autyzmu. Autorka podaje, że wyniki badań wskazują na ogromne znaczenie tej współpracy w procesie inkluzji społecznej dzieci w spektrum autyzmu.

Trzecią część książki zamyka artykuł Stanisławy Nazaruk, Anny Rybki i Julii Mościbrodzkiej Sposoby wspierania uzdolnień muzycznych dziecka. Doniesienie z badań z placówek przedszkolnych województwa lubelskiego, w którym Autorki prezentują wyniki badań przeprowadzonych w wybranych placówkach na terenie województwa lubelskiego dotyczące sposobów wspierania uzdolnień muzycznych dzieci przez ich rodziców. Badania ujawniły, że zdecydowana większość rodziców wykazuje się znajomością sposobów wspierania uzdolnień muzycznych swoich dzieci oraz potrafi zdefiniować pojęcie inteligencji muzycznej.

Monografia składa się z tekstów prezentujących różnorodne aspekty projektów badawczych, osadzonych w szeroko pojętym procesie edukacji, przebiegającym w przestrzeniach życia społecznego, w których realizowane są kształcenie, nauczanie, wychowanie i opieka – zarówno w ujęciu teoretycznym, jak i praktycznym. Dobór tekstów został dokonany na podstawie kryterium komplementarności tematycznej. Redaktorzy starali się uwzględnić opracowania o charakterze teoretycznym, jak również studia empiryczne oraz praktyczne szkice dydaktyczne. Autorzy poszczególnych rozdziałów reprezentują mozaikę obszarów edukacji i wychowania, pochodzą z różnorodnych środowisk akademickich i praktycznych oraz pełnią zróżnicowane funkcje zawodowe, co było świadomym zamiarem redaktorów, którzy uznali, że ta wielość doświadczeń znacząco wzbogaca wartość publikacji.

Wieloautorska monografia naukowa pod redakcją Danuty Apanel, Adama Czarneckiego i Moniki Pawłowskiej […] porusza ważną społecznie problematykę kształcenia i wychowania w naszym kraju. Książka ma szansę usunąć zauważalną na polskim rynku lukę informacyjną i wydawniczą przynajmniej w kilku zaproponowanych przez poszczególnych auto- rów, a z rzadka tylko rozważanych wcześniej w rodzimym piśmiennictwie pedagogicznym obszarach. Zawiera bowiem dojrzałe studia, które ukazują wybrane komponenty systemu edukacji w dialogu przeszłości z teraźniejszością, szkice na temat zapewniania jakości kształcenia szkolnego i akademic­kiego oraz interesujące poznawczo wyniki badań.

Z recenzji dr. hab. Tomasza Maliszewskiego, prof. AMW