Proponowana publikacja to odpowiedź na pogłębiający się kryzys w systemie rodzinnej pieczy zastępczej. Problematyka kontaktów dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej z rodzicami naturalnymi jest istotna z uwagi na dobro dziecka, potrzebę budowania i utrzymywania więzi emocjonalnych z rodzicami naturalnymi, minimalizowanie u dziecka uczucia odtrącenia i porzucenia.
Próba analizy tego zagadnienia jest szczególnie ważna ze względu na zmiany zachodzące w polskim systemie prawnym, dotyczące rodzin zastępczych i kontaktów dziecka z rodzicami naturalnymi, oraz podejmowane przez ustawodawcę próby dostosowywania obowiązujących przepisów opartych na prawie dziecka do wychowania w rodzinie i prymacie rodzinnych form pieczy nad dzieckiem do standardów europejskich, zdalnych form kontaktu, czynników zewnętrznych, w tym globalnych sytuacji kryzysowych (np. pandemia koronawirusa, migracja, wojna na Ukrainie).
W ocenie autorki przeprowadzone badania pozwoliły na lepsze zrozumienie podjętego problemu oraz określenie, jak i dlaczego kontakty dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej z rodzicami naturalnymi – pomimo istniejących regulacji w tym zakresie oraz środków technologicznych umożliwiających porozumiewanie się na odległość czy wymianę korespondencji – są realizowane w stopniu niewystarczającym.
Książka jest formą merytorycznego wsparcia rodzin zastępczych, rodziców naturalnych dziecka oraz instytucji związanych z tą problematyką. Autorka ma nadzieję, że dzięki zawartym w niej wnioskom, wskazaniom i rekomendacjom będzie stanowiła pomoc w procesie przygotowywania kandydatów do sprawowania pieczy zastępczej, będąc zarówno źródłem wiedzy dla wychowawców, pedagogów, asystentów, kuratorów, sędziów, a nade wszystko rodziców, jak i inspiracją do dalszych pogłębionych badań porównawczych w Polsce i Unii Europejskiej.
Monografia może być też wykorzystywana w szkoleniach dotyczących organizowania systemu pieczy zastępczej w społecznościach lokalnych dla przedstawicieli jednostek samorządu terytorialnego, kuratorów sądowych rodzinnych, asystentów rodziny, kandydatów do prowadzenia rodzin zastępczych, ze szczególnym zwróceniem uwagi na proces komunikowania i budowania relacji dziecko – rodzic. Może również przyczynić się do wzrostu świadomości rodziców i przedstawicieli instytucji realizujących pieczę zastępczą co do zmian i modelowania procesu reintegracji rodziny.
Publikacja składa się z siedmiu rozdziałów. W pierwszym omawiam problematykę dotyczącą źródeł wiedzy o rodzinie, definiowania terminów: „rodzina” i „rodzina zastępcza”, a także podejmuję próbę porównania tych instytucji oraz charakterystyki rodziny i rodziny zastępczej. Ponadto analizuję te instytucje w aspekcie opieki i wychowania dziecka.
W rozdziale drugim poruszam problematykę związaną z komunikacją interpersonalną. Charakteryzuję modele, funkcje i bariery, ze szczególnym uwzględnieniem komunikacji w rodzinie, w tym między dzieckiem a rodzicami. W kolejnym rozdziale wskazuję na unormowania prawne, zasady prawa międzynarodowego oraz wybrane orzeczenia Trybunału Praw Człowieka dotyczące rodzin zastępczych i kontaktów dziecka z rodzicami naturalnymi, zwłaszcza kontaktów dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej.
Natomiast rozdział czwarty jest poświęcony rozwiązaniom dotyczącym rodzin zastępczych i kontaktów dziecka z rodzicami pieczy zastępczej w innych krajach Europy (jak Szwecja, Niemcy, Francja, Hiszpania, Dania, Włochy). W rozdziale tym zaprezentowałam kierunki rozwoju, standardy funkcjonowania rodzin zastępczych i regulacji kontaktów dziecka z rodzicami naturalnymi w tych państwach.
W rozdziale piątym prezentuję koncepcję metodologiczną badań własnych. Podkreśliłam, że celowe jest prowadzenie badań nad problematyką pieczy zastępczej, aby proponować rozwiązania najlepiej służące temu procesowi. Przedstawiając paradygmat badawczy i przyjętą orientację metodologiczną, zwróciłam uwagę, że zazwyczaj istnieje więcej niż jeden sposób rozumienia różnych spraw. Następnie opisuję przedmiot badań, którym są kontakty dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej z rodzicami naturalnymi, cel badań, problem główny i szczegółowe problemy badawcze. Wskazałam metody, techniki i narzędzia badawcze, którymi posługiwałam się w trakcie badań, a także przedstawiłam proces ich organizacji. Ponadto dokonałam charakterystyki terenu badań i rodzin zastępczych, w których były umieszczone dzieci.
W kolejnym rozdziale dokonuję empirycznej analizy problematyki związanej z przedmiotem badań, a ściślej – z prawem dziecka do kontaktów. Obejmuje ona zagadnienie prawa dziecka do kontaktów z rodzicami naturalnymi, ze szczególnym uwzględnieniem sytuacji, w której dziecko jest umieszczone w rodzinie zastępczej.
W rozdziale siódmym przedstawiam wyniki badań – wywiady z rodzinami zastępczymi, w tym spokrewnionymi, zawodowymi, niezawodowymi, w obszarze właściwości Sądu Apelacyjnego w Katowicach. W rozdziale tym omawiam przyczyny umieszczenia dzieci w pieczy zastępczej oraz ich sytuację prawną (m.in. w odniesieniu do władzy rodzicielskiej, opieki prawnej nad małoletnim, statusu prawnego małoletniego względem rodziców zastępczych, bieżącej pieczy nad dzieckiem). Następnie prezentuję problematykę związaną z realizacją kontaktów dzieci umieszczonych w rodzinie zastępczej z rodzicami naturalnymi w praktyce, w nawiązaniu do podstawy ich regulacji. W dalszej kolejności opisuję formy kontaktowania się dziecka w rodzinie zastępczej z rodzicem naturalnym. Rozdział ten kończy analiza znaczenia realizacji kontaktów dziecka w rodzinie zastępczej z rodzicami naturalnymi w kontekście jego rozwoju emocjonalnego i wychowania.
Publikację wieńczy podsumowanie oraz zestawienie głównych wniosków i uwag pozwalających na udzielenie odpowiedzi na postawione we wstępie pytanie, a także propozycje wprowadzenia ewentualnych zmian w omówionym obszarze.
