Wojciech Plopa

absolwent prawa i politologii na Uniwersytecie Gdańskim, doktor nauk społecznych w dyscyplinie nauki o polityce. Obecnie pracuje jako nauczyciel akademicki w warszawskim Uniwersytecie VIZJA. Posiada wieloletnie doświadczenie zawodowe w administracji rządowej, w tym na stanowiskach kierowniczych. Jest autorem monografii Wartości a politycy. Perspektywa młodzieży akademickiej oraz licznych publikacji naukowych w polskich i zagranicznych czasopismach. Aktywnie uczestniczy w krajowych i międzynarodowych konferencjach naukowych. W pracy badawczej koncentruje się na problematyce wartości i orientacji życiowych młodych Polaków, polityce społecznej oraz relacjach między jednostką a instytucjami społecznymi.

Oficyna Wydawnicza "Impuls"

Wprowadzenie

Rozdział 1. Wartości jako kategoria psychologiczna i społeczna 

1.1. Pojęcie wartości w naukach społecznych
1.2. Wartości a cele życiowe – zależności, różnice i znaczenie analityczne 
1.3. Struktura i hierarchia wartości – ujęcia teoretyczne i implikacje analityczne 
1.4. Wartości w życiu jednostki – funkcje, znaczenie i kontekst społeczny 
1.5. Wartości i cele życiowe młodych dorosłych – ujęcie teoretyczne i uzasadnienie wyboru zmiennych 
1.5.1. Wprowadzenie: wartości i cele jako kluczowe komponenty orientacji życiowych 
1.5.2. Zdrowie jako wartość w systemie wartości młodych dorosłych 
1.5.3. Standard materialny jako wartość i cel życiowy młodych dorosłych
1.5.4. Relacje interpersonalne jako wartość i cel życiowy młodych dorosłych 
1.5.5. Uczciwość jako wartość moralna i regulator zachowań społecznych młodych dorosłych
1.5.6. Wolność jako wartość i fundament autonomii jednostki w warunkach współczesnego społeczeństwa 
1.5.7. Religia jako wartość i wymiar orientacji życiowych młodych dorosłych
1.5.8. Cele życiowe jako komponent orientacji życiowych młodych dorosłych 
1.5.9. Cele zdrowotne jako komponent orientacji życiowych młodych dorosłych
1.5.10. Cele materialne i zawodowe jako komponent orientacji życiowych młodych dorosłych 
1.5.11. Cele relacyjne i rodzinne jako komponent orientacji życiowych młodych dorosłych 
1.5.12. Cele moralne jako komponent orientacji życiowych młodych dorosłych 
1.5.13. Cele związane z autonomią i wolnością jako komponent orientacji życiowych młodych dorosłych
1.5.14. Cele egzystencjalne, religijne i związane z poczuciem sensu życia jako komponent orientacji życiowych młodych dorosłych

Rozdział 2. Indywidualizacja biografii i przemiany wartości 

2.1. Indywidualizacja jako kluczowy proces współczesnych społeczeństw 
2.2. Przejście do dorosłości w warunkach indywidualizacji – modele, koncepcje i współczesne interpretacje 
2.3. Konsekwencje indywidualizacji dla orientacji życiowych młodych dorosłych 
2.4. Strukturalne i kulturowe uwarunkowania orientacji życiowych młodych dorosłych 

Rozdział 3. Wartości młodych pokoleń w Europie 

3.1. Przemiany wartości w Europie – między postmaterializmem a niepewnością 
3.2. Sekularyzacja i transformacja religijności młodych pokoleń w Europie 
3.3. Relacje interpersonalne i rodzina w systemie wartości młodych Europejczyków 
3.4. Praca, sukces i bezpieczeństwo w systemie wartości młodych Europejczyków 
3.5. Współczesne systemy wartości młodych Europejczyków – synteza i implikacje dla dalszych analiz 

Rozdział 4. Kontekst polski: zmiany społeczne i polityka publiczna 

4.1. Transformacja społeczna i jej długofalowe konsekwencje dla młodych pokoleń w Polsce 
4.2. Rynek pracy i niepewność ekonomiczna młodych dorosłych w Polsce 
4.3. Relacje interpersonalne i rodzina w systemie wartości młodych dorosłych w Polsce 
4.4. Wartości i cele życiowe młodych dorosłych w Polsce – współzależności i napięcia 
4.5. Wartości i cele życiowe młodych dorosłych w Polsce – synteza i implikacje dla badań własnych 

Rozdział 5. Metodologia badań własnych

5.1. Założenia metodologiczne badań 
5.2. Dobór próby i organizacja badań 
5.3. Narzędzia badawcze i operacjonalizacja zmiennych
5.4. Strategie analizy danych 
5.5. Ograniczenia badań i refleksja metodologiczna 
5.6. Wnioski metodologiczne i znaczenie dla dalszych analiz

Rozdział 6. Wyniki badań empirycznych 

6.1. Charakterystyka badanej próby
6.2. Struktura systemu wartości młodych dorosłych w Polsce – ujęcie empiryczne i syntetyczne 
6.3. Struktura celów życiowych młodych dorosłych – ujęcie empiryczne i interpretacyjne 
6.4. Zróżnicowanie systemu wartości i celów życiowych młodych dorosłych – ujęcie syntetyczne 
6.4.1. Zróżnicowanie wartości życiowych ze względu na płeć
6.4.2. Zróżnicowanie wartości życiowych ze względu na status związku 
6.4.3. Zróżnicowanie wartości życiowych ze względu na wiek 
6.4.4. Zróżnicowanie wartości życiowych ze względu na przynależność pokoleniową 
6.5. Synteza wyników i ich znaczenie dla analizy orientacji życiowych młodych dorosłych

Rozdział 7. Zależność między wartościami a celami życiowymi młodych dorosłych – ujęcie analityczne i interpretacyjne

7.1. Wprowadzenie: zależność między wartościami a celami jako problem analityczny
7.2. Obszary spójności między wartościami a celami życiowymi
7.3. Napięcia między wartościami a celami życiowymi 
7.4. Związek między wartościami a celami w ujęciu dynamicznym
7.5. Zróżnicowanie zależności między wartościami a celami 
7.6. Cele jako mechanizm mediacyjny między wartościami a działaniem 
7.7. Konfiguracje wartości i celów życiowych – ujęcie syntetyczne
7.8. Wnioski 

Rozdział 8. System wartości młodych dorosłych jako struktura konfiguracyjna i napięciowa 

8.1. Wprowadzenie: od wyników empirycznych do interpretacji teoretycznej
8.2. Dominacja wartości bezpieczeństwa w warunkach niepewności społecznej
8.3. Trwałość i transformacja wartości relacyjnych
8.4. Wzrost znaczenia autonomii i samorealizacji 
8.5. Sekularyzacja i transformacja wartości etycznych
8.6. Mechanizmy organizujące system wartości: selekcja, mediacja i adaptacja
8.7. System wartości jako struktura napięciowa – ujęcie syntetyczne i model interpretacyjny 

Rozdział 9. Zróżnicowanie orientacji życiowych młodych dorosłych: konfiguracje systemu wartości 

9.1. Zróżnicowanie systemu wartości jako cecha strukturalna współczesnych społeczeństw 
9.2. Płeć jako wymiar różnicowania systemu wartości młodych dorosłych
9.3. Wiek jako czynnik różnicujący konfiguracje wartości i celów życiowych 
9.4. Status relacyjny jako czynnik różnicujący konfiguracje wartości i celów życiowych 
9.5. Synteza zróżnicowania systemu wartości młodych dorosłych 

Rozdział 10. Od systemu wartości do strategii życia: cele życiowe młodych dorosłych jako operacyjna forma orientacji aksjologicznych 

10.1. Wartości jako podstawa kształtowania celów życiowych – ujęcie teoretyczne i empiryczne
10.2. Struktura celów życiowych młodych dorosłych – ujęcie empiryczne i interpretacyjne 
10.3. Spójność i niespójność między wartościami a celami życiowymi 
10.4. Wartości jako mechanizm wyboru celów życiowych 
10.5. Typologia orientacji życiowych młodych dorosłych 
10.6. Napięcia między celami życiowymi – systemowy wymiar konfliktu i konieczności wyboru 
10.7. Cele życiowe jako strategie adaptacyjne w warunkach późnej nowoczesności – ujęcie syntetyczne 

Rozdział 11. Dyskusja wyników i wnioski końcowe 

11.1. Wprowadzenie do dyskusji wyników 
11.2. Dyskusja wyników dotyczących systemu wartości
11.3. Dyskusja wyników dotyczących zróżnicowania systemu wartości 
11.4. Analiza problemu zależności między wartościami a celami życiowymi 
11.5. Główny wkład teoretyczny monografii 
11.6. Implikacje metodologiczne 
11.7. Implikacje praktyczne i społeczne 
11.8. Ograniczenia badań 
11.9. Kierunki dalszych badań
11.10. Wnioski końcowe 

Zakończenie 

Bibliografia 

Aneks 
ANEKS A – SZCZEGÓŁOWE TABELE (A1–A14) 
ANEKS B – STATYSTYKI 
ANEKS C – ANALIZA LATENTNA
ANEKS D – KWESTIONARIUSZ

Summary

Wprowadzenie

Wartości i cele życiowe należą do fundamentalnych kategorii analitycznych w naukach społecznych, będąc jednym z kluczowych wymiarów rozumienia ładu społecznego oraz kierunków jego przemian. Wartości organizują działania jednostek, wyznaczają granice tego, co uznawane jest za pożądane i właściwe, a zarazem stanowią podstawę podejmowania decyzji życiowych, zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i zbiorowym (Rokeach, 1973; Schwartz, 1992; Hitlin & Piliavin, 2004). Cele życiowe natomiast można traktować jako operacjonalizację wartości – ich konkretyzację w postaci aspiracji i zamierzeń jednostek (Nurmi, 1991).

W warunkach późnej nowoczesności znaczenie wartości nie ulega osłabieniu, lecz przekształceniu. Procesy indywidualizacji, destandaryzacji biografii oraz rosnącej refleksyjności jednostek prowadzą do redefinicji tradycyjnych orientacji życiowych (Beck, 1992; Giddens, 1991). W konsekwencji obserwujemy przesunięcie od wartości zakorzenionych w instytucjach – takich jak rodzina, religia czy stabilne formy zatrudnienia – ku wartościom związanym z autonomią, samorealizacją i indywidualnym wyborem (Inglehart & Welzel, 2005; Furlong & Cartmel, 2007).

Szczególnie istotnym kontekstem analizy tych procesów są młodzi dorośli, którzy znajdują się na etapie przejścia między edukacją a pełnym uczestnictwem w życiu społecznym i ekonomicznym. To właśnie w tej fazie życia kształtują się trwałe orientacje aksjologiczne oraz strategie biograficzne (Arnett, 2024). Jednocześnie młode pokolenia funkcjonują w warunkach zwiększonej niepewności, wynikającej z przemian rynku pracy, transformacji instytucji rodziny oraz dynamicznych zmian kulturowych (Blossfeld et al., 2005; Standing, 2011).

Polski kontekst stanowi szczególnie interesujące pole analizy ze względu na nakładanie się kilku procesów: transformacji ustrojowej, integracji europejskiej oraz przyspieszonej modernizacji społecznej. W ich wyniku dochodzi do współwystępowania elementów tradycyjnego i nowoczesnego systemu wartości, co przyczynia się do napięć zarówno na poziomie jednostkowym, jak i instytucjonalnym (Cieciuch, 2013; Sztompka, 2021; Sztop-Rutkowska, 2023). Z jednej strony utrzymuje się znaczenie wartości rodzinnych, z drugiej zaś obserwujemy wzrost roli autonomii i samorealizacji.

W odniesieniu do wskazanych czynników ważne staje się pytanie o charakter i kierunek przemian wartości oraz celów życiowych młodych dorosłych w Polsce. Czy mamy do czynienia z erozją tradycyjnych wartości czy raczej z ich przekształceniem? Jak zmieniają się hierarchie wartości w dłuższej perspektywie? Jakie cele życiowe stają się centralne dla młodego pokolenia? I wreszcie jakie konsekwencje mają te zmiany dla polityki społecznej?

Celem niniejszej monografii jest analiza przemian wartości i celów życiowych młodych dorosłych w Polsce w latach 2009–2025 oraz ich interpretacja w kontekście procesów społecznych i implikacji dla polityki publicznej. Badanie obejmuje długi horyzont czasowy, co umożliwia uchwycenie zarówno tendencji stabilnych, jak i dynamicznych zmian.

Założono, że obserwowane przemiany nie polegają na zaniku wartości, lecz na ich transformacji – od orientacji instytucjonalno- -rodzinnej ku orientacji bardziej indywidualistycznej i refleksyjnej. Proces ten prowadzi do powstawania nowych konfiguracji wartości, które nie zawsze są spójne z istniejącymi rozwiązaniami instytucjonalnymi.

Z tego punktu widzenia szczególnie istotny jest związek między wartościami a polityką społeczną. Instytucje publiczne, takie jak system wsparcia rodzin, polityka rynku pracy czy polityka mieszkaniowa, są bowiem projektowane na podstawie określonych założeń dotyczących preferencji i zachowań jednostek. Jeśli jednak wartości młodych ludzi ulegają zmianie, może dochodzić do rosnącego niedopasowania między oczekiwaniami jednostek a ofertą instytucjonalną (Esping-Andersen, 2009; OECD, 2023).

Struktura książki odzwierciedla tę logikę analityczną. W pierwszej części przedstawiono teoretyczne ujęcia wartości i celów życiowych oraz ich przemian w warunkach nowoczesności. W drugiej części skoncentrowano się na kontekście polskim, z uwzględnieniem przemian społecznych i instytucjonalnych. W trzeciej części zaprezentowano założenia metodologiczne oraz zastosowane metody analizy danych. Kolejne części zawierają wyniki badań empirycznych dotyczących wartości i celów życiowych, a także ich zróżnicowania społecznego. Ostatnia część jest poświęcona implikacjom dla polityki społecznej.

Niniejsza monografia ma charakter interdyscyplinarny, łącząc perspektywę socjologiczną, psychologiczną i politologiczną. Autorskim zamysłem był nie tylko opis zmian wartości młodych dorosłych, lecz także ich interpretacja w kontekście szerszych procesów społecznych oraz wskazanie ich konsekwencji dla kształtowania polityk publicznych.

Przyjęto, że system wartości młodych dorosłych ma charakter struktury napięciowej, w której centralną rolę odgrywa relacja między autonomią a bezpieczeństwem. Wartości i cele życiowe nie tworzą spójnego i jednoznacznego układu, lecz konfiguracje orientacji życiowych, w których jednostki negocjują między dążeniem do samorealizacji a potrzebą stabilności. Takie ujęcie stanowi fundament interpretacyjny całej monografii oraz punkt odniesienia dla analiz empirycznych.

Na szczególne uznanie zasługuje warstwa teoretyczna monografii. Wojciech Plopa w sposób kompetentny i krytyczny odwołuje się do kluczowych koncepcji wartości obecnych w literaturze światowej [...]. Warto podkreślić, że nie ogranicza się do referowania istniejących teorii, lecz także podejmuje próbę ich integracji i reinterpretacji. Szczególnie istotnym osiągnięciem Autora jest zaproponowanie ujęcia systemu wartości jako struktury napięciowej, w której współistnieją orientacje związane z bezpieczeństwem, relacyjnością oraz autonomią. Takie podejście stanowi wartościowy wkład w rozwój badań nad wartościami, ponieważ pozwala wyjść poza proste modele hierarchiczne i uchwycić dynamiczny, konfiguracyjny charakter systemów aksjologicznych.

prof. dr hab. Mariusz Lipowski

Jednym z najważniejszych walorów monografii jest wskazanie na problem niedopasowania między systemem wartości młodych dorosłych a rozwiązaniami instytucjonalnymi. Wojciech Plopa przekonująco argumentuje, że polityki publiczne są często oparte na założeniach dotyczących preferencji jednostek, które nie odpowiadają rzeczywistym orientacjom młodego pokolenia. [...] W świetle ustaleń Autora można zauważyć, że skuteczność polityk publicznych zależy od ich zdolności do uwzględniania złożonych i często sprzecznych orientacji aksjologicznych jednostek. Książka będzie zatem cennym źródłem wiedzy dla decydentów oraz analityków polityk publicznych.

dr Bogdan Pietrulewicz, Ph.D.