Kazimierz Pierzchała

Profesor zwyczajny, doktor habilitowany nauk społecznych w dyscyplinie pedagogika (specjalność: pedagogika resocjalizacyjna), doktor nauk biblijnych. W latach 2001–2011 rzecznik prasowy Krajowego Kapelana Duszpasterstwa Więziennego RP oraz kapelan w Areszcie Śledczym Warszawa-Służewiec. Członek Sekcji Pedagogiki Resocjalizacyjnej Komitetu Nauk Pedagogicznych Polskiej Akademii Nauk oraz zespołu wspierającego Sekcję Pedagogiki Chrześcijańskiej KNP PAN. Reprezentant Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II w Radzie Terenowej ds. Społecznej Readaptacji i Pomocy Skazanym Województwa Lubelskiego. Członek Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego (Oddział w Lublinie). Uczestnik staży zagranicznych i wykładów gościnnych w kraju i za granicą.

Oficyna Wydawnicza "Impuls"

Spis treści
Wprowadzenie (Beata Mydłowska, Kazimierz Pierzchała)          

Część I
Współczesna resocjalizacja – paradygmaty, modele i uwarunkowania systemowe (ramy teoretyczne, prawne i instytucjonalne resocjalizacji)

Beata Mydłowska
Od paradygmatu terapeutycznego do modelu transmuralnego. Nowe kierunki i rozwiązania w resocjalizacji osób pozbawionych wolności        

Ewa Jegier
Pomiędzy resocjalizacją a bezpieczeństwem – rola, misja i wyzwania Służby Więziennej we współczesnym systemie penitencjarnym     

Marta Jaroszewska
Cudzoziemcy w polskich jednostkach penitencjarnych jako wyzwanie dla współczesnego systemu penitencjarnego     

Ernest Magda
Prawne i organizacyjne podstawy działalności edukacyjno-wychowawczej wybranych formacji straży funkcjonujących w Polsce   

Błażej Kmieciak
Postsocjalizacja w rzeczywistości postpandemicznej – nowe wyzwania dla praktyki   

Część II
Proces resocjalizacji w praktyce –metody, narzędzia, obszary oddziaływań (mechanizmy zmiany, praca, sport, wychowanie, strategie oddziaływań)

Aleksandra Kobylańska
Pomoc penitencjarna i postpenitencjarna osobom odbywającym karę pozbawienia wolności – ciągłość, formy i znaczenie wsparcia       

Anna Komisarska
Znaczenie pracy w procesie resocjalizacji  młodocianych przestępców w osądzie ich samych i wychowawców – studium jakościowe    

Janusz Zieliński
Znaczenie sportu w pracy z młodzieżą zagrożoną wykluczeniem społecznym – perspektywy wychowawcza i profilaktyczna   

Danuta Tomczyk
Wychowanie uspołeczniające w służbie resocjalizacji – inspiracje pedagogiką społeczną Heleny Radlińskiej    

Kazimierz Pospiszyl
Dwie strategie resocjalizacji osób wykazujących cechy sadyzmu – implikacje diagnostyczne i wychowawcze    

Część III
Rodzina, więzi i tożsamość w procesach resocjalizacji i profilaktyki (macierzyństwo, ojcostwo, młodzież, seniorzy, środowisko wychowawcze)

Kazimierz Pierzchała
Macierzyństwo w warunkach izolacji penitencjarnej jako czynnik resocjalizacji skazanych matek – wyniki badań własnych        

Rafał Mydłowski
Ojcostwo w warunkach izolacji penitencjarnej jako czynnik resocjalizacji i reintegracji społecznej     
Elżbieta Łuczak
Rola seniorów w minimalizowaniu konsekwencji kryzysów tożsamości młodzieży w świetle koncepcji Erika H. Eriksona       

Maria Łukaszek, Agnieszka Wróbel-Chmiel
Doświadczenia dorastania w rodzinie z problemem alkoholowym a ryzykowne używanie substancji psychoaktywnych w dorosłości       

Sabina Janik
Stygmatyzacja młodzieży LGBT w środowisku szkolnym i rodzinnym – mechanizmy, konsekwencje i strategie radzenia sobie   

Część IV
Zagrożenia i psychologiczne mechanizmy w funkcjonowaniu jednostki (osobowość, normy, przemoc, wykluczenie, nierówności) 

Agnieszka Lewicka, Agnieszka Pytka
Uczucia moralne skazanych w sytuacjach przestrzegania i naruszania norm społecznych – perspektywa psychopedagogiczna      

Piotr Kwiatkowski
Ciemna tetrada osobowości, zdolność pozytywnej adaptacji i kapitał społeczny w ścieżkowym modelu powiązań    

Barbara Toroń-Fórmanek
Przestępczy styl życia mężczyzn osadzonych w Zakładzie Karnym w Krzywańcu – studium przypadku   

Ewa Jurczyk-Romanowska
Cyberprzemoc a cechy osobowości – perspektywy sprawstwa i wiktymizacji   

Kamila Wylęgły
Opinie kobiet na temat prostytucji i nierówności społecznych w świetle ich kapitału społeczno-kulturowego

Informacja o autorach

Wprowadzenie

Współczesna resocjalizacja lokuje się dziś w przestrzeni dynamicznych przemian społecznych, kulturowych i instytucjonalnych, które w istotny sposób redefiniują jej cele, metody oraz aksjologiczne podstawy. Procesy globalizacji, pluralizacji stylów życia oraz osłabienia tradycyjnych struktur normatywnych sprawiają, że zachowania dewiacyjne i przestępcze coraz rzadziej mają charakter jednorodny, a ich uwarunkowania wykraczają poza proste schematy przyczynowo-skutkowe. W efekcie osoby zajmujące się resocjalizacją stają wobec konieczności uwzględniania złożonych biografii jednostek, ich doświadczeń społecznych, deficytów relacyjnych, a także kontekstów kulturowych i środowiskowych, w których te jednostki funkcjonują. Zmieniające się formy życia społecznego, rosnąca złożoność problemów wychowawczych oraz nowe konfiguracje ryzyka społecznego – związane m.in. z migracjami, transformacją rynku pracy, cyfryzacją czy narastającymi nierównościami społecznymi – powodują, że klasyczne modele oddziaływań resocjalizacyjnych coraz częściej okazują się niewystarczające. Modele te, oparte głównie na kontroli, dyscyplinowaniu i adaptacji do zastanego porządku społecznego, nie zawsze odpowiadają na realne potrzeby osób objętych oddziaływaniami ani na oczekiwania współczesnych społeczeństw w zakresie bezpieczeństwa i integracji społecznej. Równocześnie rozwój wiedzy psychologicznej, pedagogicznej i kryminologicznej przyczynia się do pogłębienia rozumienia mechanizmów zachowań naruszających normy społeczne oraz procesów zmiany i reintegracji. Coraz większą wagę przywiązuje się do znaczenia czynników podmiotowych, takich jak tożsamość, sprawczość, kompetencje emocjonalne i społeczne, a także do roli relacji interpersonalnych, wsparcia społecznego i pracy nad znaczeniem własnych doświadczeń życiowych. W tym kontekście resocjalizacja przestaje być postrzegana wyłącznie jako proces korekcyjny, a coraz częściej ujmowana jest jako złożony, długofalowy proces wspierania rozwoju i odpowiedzialnego uczestnictwa w życiu społecznym. Taki sposób myślenia wymaga nie tylko krytycznej refleksji nad dotychczasowymi paradygmatami resocjalizacji, lecz także odwagi w poszukiwaniu nowych horyzontów teoretycznych i praktycznych. Oznacza to potrzebę integrowania różnych perspektyw badawczych, otwartość na interdyscyplinarny dialog oraz gotowość do redefiniowania ról instytucji, specjalistów i samych osób objętych oddziaływaniami. Współczesna resocjalizacja staje się tym samym przestrzenią poszukiwań rozwiązań bardziej elastycznych, refleksyjnych i adekwatnych do wyzwań świata, w którym zmiana przestaje być wyjątkiem, a staje się trwałym elementem rzeczywistości społecznej.

W monografii Horyzonty współczesnej resocjalizacji podjęto refleksję nad aktualnymi problemami i kierunkami rozwoju resocjalizacji, rozumianej jako dynamicznie rozwijający się obszar wiedzy i praktyki pedagogicznej. Resocjalizacja, podobnie jak inne subdyscypliny nauk społecznych, podlega ciągłym przeobrażeniom wynikającym ze zmian społecznych, kulturowych i instytucjonalnych. Jej współczesny kształt istotnie różni się od historycznych form oddziaływań wobec osób naruszających normy społeczne, które przez długi czas koncentrowały się przede wszystkim na karaniu i izolacji, marginalizując wymiary wychowawczy oraz adaptacyjny. Pogłębianie wiedzy o przyczynach zachowań naruszających normy społeczne oraz o mechanizmach ich ograniczania sprzyjało stopniowemu odchodzeniu od podejścia represyjnego na rzecz konstruowania oddziaływań resocjalizacyjnych ukierunkowanych na reintegrację społeczną.

Współczesna resocjalizacja postrzegana jest jako proces wspierania jednostki w nabywaniu kompetencji niezbędnych do funkcjonowania w społeczeństwie w sposób zgodny z obowiązującymi normami, bez stwarzania zagrożenia dla siebie i innych. Proces ten realizowany jest również wobec osób odbywających długoterminowe kary pozbawienia wolności, w tym skazanych bez realnej perspektywy powrotu do życia na wolności, gdzie szczególnego znaczenia nabierają wymiary moralny, refleksyjny i wychowawczy oddziaływań. Współczesne formy resocjalizacji wyraźnie odchodzą od modeli opartych wyłącznie na kontroli i ocenie. Badania oraz doświadczenia praktyczne wskazują na ograniczoną skuteczność samego karania, które przyczynia się do utrwalania dystansu pomiędzy jednostką a społeczeństwem, pogłębiając izolację społeczną i zwiększając ryzyko powrotu do przestępczości. W odpowiedzi na te ograniczenia w krajach o rozwiniętych systemach penitencjarnych coraz większy nacisk kładzie się na podnoszenie świadomości osadzonych, wzmacnianie ich zasobów osobistych oraz przeciwdziałanie recydywie poprzez zintegrowane oddziaływania wychowawcze, terapeutyczne, edukacyjne i zawodowe. W polskich jednostkach penitencjarnych osoby pozbawione wolności mają obecnie dostęp do różnorodnych form wsparcia psychologiczno-pedagogicznego i społecznego, w tym do programów edukacyjnych i aktywizacji zawodowej. Nie oznacza to jednak, że obszar resocjalizacji w Polsce jest wolny od problemów i wyzwań. Przeciwnie – wymaga on dalszego rozwoju, krytycznej refleksji oraz poszukiwania nowych, bardziej adekwatnych rozwiązań, odpowiadających na zmieniające się potrzeby jednostek i społeczeństwa. Istotnym elementem tych działań pozostaje podnoszenie poziomu wiedzy i świadomości społecznej na temat znaczenia resocjalizacji oraz jej długofalowych korzyści społecznych. Skuteczna resocjalizacja nie jest bowiem wyłącznie sprawą instytucji penitencjarnych, lecz zadaniem o charakterze społecznym, wymagającym szerokiego zrozumienia i akceptacji.

Niniejsza monografia stanowi próbę wieloaspektowego spojrzenia na współczesną resocjalizację – zarówno w wymiarze teoretycznym, jak i empirycznym oraz praktycznym. Zebrane w niej teksty odzwierciedlają różnorodność podejść badawczych, metodologicznych i aplikacyjnych, ukazując resocjalizację jako obszar interdyscyplinarnego dialogu pomiędzy pedagogiką, psychologią, socjologią, prawem i naukami o pracy. Autorzy podejmują refleksję nad aktualnymi wyzwaniami stojącymi przed systemem oddziaływań resocjalizacyjnych, nie unikając tematów trudnych, kontrowersyjnych i wymagających rewizji dotychczasowych rozwiązań.
Publikacja adresowana jest do badaczy, praktyków, studentów oraz wszystkich tych, którzy poszukują pogłębionej wiedzy i inspiracji do refleksyjnego działania w obszarze resocjalizacji. Mamy nadzieję, że przedstawione w niej analizy i propozycje staną się impulsem do dalszych badań, dyskusji oraz działań na rzecz bardziej humanistycznej, skutecznej i odpowiedzialnej resocjalizacji, odpowiadającej na wyzwania współczesnego świata.

Beata Mydłowska
Kazimierz Pierzchała