Kamila Wylęgły 

doktor nauk społecznych w dyscyplinie pedagogika, magister pedagogiki resocjalizacyjnej, absolwentka psychologii pozytywnej i edukacji seksualnej, edukatorka nauczycieli i rad pedagogicznych. Ma praktyczne doświadczenie w pracy z młodzieżą zagrożoną niedostosowaniem społecznym oraz z rodzinami w kryzysie bezdomności i doświadczającymi przemocy domowej. Prowadzi działalność naukową i dydaktyczną skoncentrowaną na problematyce pedagogiki resocjalizacyjnej oraz profilaktyki zachowań ryzykownych młodzieży i młodych dorosł.

Oficyna Wydawnicza "Impuls"

Wprowadzenie      

Rozdział 1. Zachowania ryzykowne w świetle literatury       

1.1.   Ryzyko a zachowania ryzykowne – ujęcie definicyjne      
1.2.   Etiologia zachowań ryzykownych       
1.2.1. Zachowania ryzykowne a zasoby indywidualne i społeczne – przegląd najważniejszych teorii      
1.2.2. Zachowania ryzykowne w świetle neuropsychologii       
1.3.   Zachowania ryzykowne a profilaktyka i edukacja zdrowotna  

Rozdział 2. Koncepcja kapitałów a zachowania ryzykowne      

2.1. Kapitał w świetle literatury – krótki zarys teoretyczny  
2.2. Kapitał społeczny a zachowania ryzykowne       
2.3. Kapitał kulturowy a zachowania ryzykowne       
2.4. Kapitał psychologiczny a zachowania ryzykowne       
2.5. Koncepcja kapitałów a pozytywny rozwój       

Rozdział 3. Podejmowanie zachowań ryzykownych przez studentów szkół wyższych       

3.1.   Społeczność studencka w świetle koncepcji kapitałów – ujęcie interdyscyplinarne   
3.2.   Studenci w przestrzeni (po)pandemicznej      
3.3.   Zachowania ryzykowne studentów – przegląd badań     
3.3.1. Zachowania ryzykowne o podłożu seksualnym      
3.3.2. Zachowania ryzykowne związane z używaniem substancji psychoaktywnych      
3.3.3. Zachowania ryzykowne w Internecie      
3.3.4. Inne zachowania ryzykowne      
3.3.5. Przyczyny podejmowania zachowań ryzykownych przez studentów    

Rozdział 4. Metodologiczna koncepcja badań własnych      

4.1. Założenia badawcze      
4.2. Metody, techniki i narzędzie badawcze     
4.3. Analiza danych     
4.4. Procedury etyczne      
4.5. Organizacja i przebieg badań pilotażowych      
4.6. Organizacja właściwego procesu badawczego      
4.7. Uczestnicy badania właściwego      

Rozdział 5. Zachowania ryzykowne podejmowane przez studentów w świetle koncepcji kapitałów – wyniki badań własnych 

5.1.   Formy zachowań ryzykownych podejmowanych przez studentów 
5.1.1. Używanie substancji psychoaktywnych i zachowania z nimi związane     
5.1.2. Ryzykowne kontakty seksualne     
5.1.3. Niska dbałość o zdrowie fizyczne i psychospołeczne      
5.1.4. Nadmierne korzystanie z nowych technologii      
5.1.5. Niebezpieczne (zagrażające) zachowania w życiu codziennym    
5.1.6. Ujawnianie wizerunku i danych prywatnych w Internecie
5.1.7. Współwystępujące zachowania ryzykowne w grupie studentów szkół wyższych    
5.2.   Czynniki socjodemograficzne a miary podejmowania zachowań ryzykownych wśród studentów 
5.2.1. Płeć a podejmowanie zachowań ryzykownych      
5.2.2. Wiek a podejmowanie zachowań ryzykownych      
5.2.3. Poziom studiów a podejmowanie zachowań ryzykownych      
5.2.4. Kierunek studiów a podejmowanie zachowań ryzykownych 
5.2.5. Potencjał edukacyjny rodziców a podejmowanie zachowań ryzykownych    
5.2.6. Miejsce pochodzenia a podejmowanie zachowań ryzykownych  
5.3.   Formy zasobów kapitałowych wyrażanych przez studentów 
5.3.1. Kapitał społeczny wyrażany przez studentów     
5.3.2. Kapitał kulturowy wyrażany przez studentów     
5.3.3. Kapitał psychologiczny wyrażany przez studentów      
5.3.4. Współwystępowanie form kapitałów wśród studentów szkół wyższych     
5.4.   Czynniki socjodemograficzne a deklarowane przez studentów formy kapitałów    
5.4.1. Płeć a wyrażane formy kapitałów     
5.4.2. Wiek a wyrażane formy kapitałów      
5.4.3. Poziom studiów a wyrażane formy kapitałów      
5.4.4. Kierunek studiów a wyrażane formy kapitałów     
5.4.5. Potencjał edukacyjny rodziców a wyrażane formy kapitałów 
5.4.6. Miejsce pochodzenia a wyrażane formy kapitałów     
5.5.   Zależności zachodzące między miarami podejmowania zachowań ryzykownych i miarami wyrażanych kapitałów      
5.5.1. Kapitał społeczny a miary podejmowania zachowań ryzykownych      
5.5.2. Rodzinny kapitał kulturowy a miary podejmowania zachowań ryzykownych     
5.5.3. Indywidualny kapitał kulturowy a miary podejmowania zachowań ryzykownych    
5.5.4. Kapitał psychologiczny a miary podejmowania zachowań ryzykownych      
5.6.   Czynniki predyktywne dla zachowań ryzykownych w grupie studentów szkół wyższych      
5.6.1. Czynniki predyktywne dla używania substancji psychoaktywnych i zachowań z nimi związanych    
5.6.2. Czynniki predyktywne dla ryzykownych kontaktów seksualnych  
5.6.3. Czynniki predyktywne dla niskiej dbałości o zdrowie fizyczne i psychospołeczne     
5.6.4. Czynniki predyktywne dla nadmiernego korzystania z nowych technologii    
5.6.5. Czynniki predyktywne dla niebezpiecznych zachowań w życiu codziennym    
5.6.6. Czynniki predyktywne dla ujawniania wizerunku i danych prywatnych w Internecie     

Podsumowanie i wnioski dla praktyki pedagogicznej    

Literatura     

Słowniczek skrótów i symboli     

Aneks      

Spis rysunków      

Spis tabel

Wprowadzenie

Społeczność akademicka, poddana obserwacji, może stanowić interesujący poznawczo obszar badań. Osoby do niej należące z jednej strony świadomie podejmują kształcenie wyższe, chcąc (przynajmniej w ogólnym założeniu) podnieść swoje kompetencje, uzyskać formalne poświadczenia swojego wykształcenia, zacząć interesującą i dobrze płatną pracę. Jawić nam się zatem może obraz odpowiedzialnych, pełnych ambicji młodych ludzi, którzy chcą „zawalczyć” o lepszą przyszłość, sami decydować o swoich dalszych losach zawodowych. Nie każdy podejmuje studia wyższe – i nie każdy musi – dlatego też, mówiąc o studentach, myślimy o tych, którzy z determinacją dążą do postawionych sobie, wygórowanych celów.

Przyjmując to założenie za wyjściowe, można odczuć duży dysonans podczas czytania o szeregu zachowań nieodpowiedzialnych, podejmowanych przez studentów, które mogą zagrażać ich zdrowiu, a nawet życiu. Badania profesora Jacka Kurzępy, opublikowane w roku 2012, rzuciły nowe światło na społeczność akademicką – „młodzi”, „niedrodzy”, pozbawieni zahamowań studenci świadczą usługi seksualne za pieniądze! Ba, najczęściej w proceder angażują się studentki kierunków humanistycznych, pedagogicznych i psychologicznych, czyli te, które uczą się, jak wychowywać i kształtować młodsze pokolenia! Badanie profesora Jacka Pyżalskiego i zespołu (2020) stanowi dowód na ryzykowne picie alkoholu przez studentów. Co interesujące, a zarazem bardzo niepokojące, autorzy dowiedli, że – zgodnie z wynikami testu AUDIT-C (mierzącego ryzykowne picie alkoholu) – 9% badanej populacji studenckiej osiąga 8 i więcej punktów (czyli aż dwukrotnie więcej niż norma dla mężczyzn, która wynosi 4 punkty).

Nie powinno też nikogo dziwić, że używanie alkoholu stanowi predyktor dla innych zachowań ryzykownych, stojących nie tylko na granicy normy, ale także prawa.

Dostępne raporty mogą wydać się szokujące. Młodzi, ambitni ludzie utożsamiani z całym katalogiem zachowań ryzykownych. Czy można to jakoś tłumaczyć? Odpowiedzią na to pytanie bez wątpienia są założenia psychologii rozwojowej. Z biopsychologicznego punktu widzenia te osoby mogą mieć pewne „przyzwolenie” na podejmowanie zachowań niewłaściwych i zagrażających zdrowiu – w ich mózgach nadal zachodzą liczne procesy syntetyczne; nadal może kształtować się tożsamość, podsycana próbą eksperymentowania w różnych rolach społecznych. Ci młodzi ludzie opuszczają swoje rodzinne domy, wchodzą w nowe środowiska, poznają nowych ludzi.

Muszą zaimponować rówieśnikom, nawiązać relacje społeczne, które – być może – będą im towarzyszyły do końca życia. Nierzadko, stając na progu dorosłości, „wyrywają” się spod opieki nadopiekuńczych rodziców, którzy nie stwarzali warunków do odpowiedniego usamodzielnienia się. Zaczynają nową życiową przygodę. Sami, samodzielni, bez nadzoru. I właśnie to może stanowić ogromny czynnik ryzyka. Te jednostki mają pełne jurydyczne przyzwolenie na korzystanie z atrybutów dorosłości, takich jak seks, alkohol, papierosy, ale często nie mają odpowiednich umiejętności, żeby się nimi posługiwać. To może generować liczne zachowania ryzykowne w tej grupie społeczno-wiekowej.

Powyższy opis jest odpowiedzią na pytanie: „Dlaczego badam zachowania ryzykowne studentów?”. Kolejne zaś brzmi: „Jaki związek wykazują zachowania ryzykowne studentów z koncepcją kapitałów?”. Rozwiązanie to jest próbą przełożenia klasycznych teorii na grunt współczesnych ram pedagogiki resocjalizacyjnej oraz profilaktyki zachowań ryzykownych. Warto podkreślić, że podjęto już próby zdefiniowania owej koncepcji w przestrzeni pedagogiki resocjalizacyjnej. Takie starania podjął między innymi Maciej Muskała (2010, 2016).

Koncepcja Pierre’a Bourdieu – znana i przywoływana od wielu dekad – gromadzi zarówno zwolenników, jak i przeciwników. Nie da się jednak zaprzeczyć, że odegrała ogromną rolę na gruncie nauk humanistycznych i społecznych. Stosowana jest w odniesieniu do różnych zachowań, zjawisk społeczno-kulturowych, grup wiekowych. Badacze od lat próbują dowieść zasadności jej stosowania na różnych płaszczyznach życia, w różnych kontekstach społecznych i politycznych. Na tej podstawie poddano refleksji obecność koncepcji w przestrzeni tematycznej profilaktyki zachowań ryzykownych.

Wiadomo, że profilaktyka ma bardzo mocne podwaliny naukowe. U jej podstaw leży cały szereg silnie zróżnicowanych teorii, wyjaśniających etiologię zachowań antynormatywnych lub/i zagrażających zdrowiu. Każdy profesjonalny program profilaktyczny za punkt wyjścia przyjmuje perspektywę naukową. Jednak to nie wszystko. Oprócz tego konieczna jest kompleksowa diagnoza analizowanej sytuacji, ponieważ nie ma teorii wszystkiego, która wyjaśniałaby każdy zaistniały problem, każde zagrożenie zdrowia i rozwoju.

Na użytek niniejszego studium podjęto próbę znalezienia teorii najbardziej uniwersalnej, najbardziej zbliżonej do teorii wszystkiego. Uczyniono nią właśnie koncepcję kapitałów – klasycznych w ujęciu Pierre’a Bourdieu, Jamesa Colemana, Roberta Putmana – uzupełnioną jednak o dodatkowy wymiar – kapitał psychologiczny. W ten sposób koncepcja może stać się odpowiedzią na potrzeby holistycznej diagnozy i kompleksowych oddziaływań prozdrowotnych i prorozwojowych. Z jednej strony tłumaczy etiologię zachowań problemowych, z drugiej natomiast – proponuje mechanizmy prowadzące do osiągania zmian w osobowości. Nawiązuje do innych, bardzo ważnych teorii, takich jak: teoria zachowań ryzykownych/problemowych, teoria kontroli społecznej, teoria uzasadnionego działania, koncepcja resilience, teoria systemowego podejścia do rodziny i innych. Ponadto bierze pod uwagę procesy, którym podlega każda jednostka, czyli wychowanie, socjalizację i edukację. Koncepcja kapitałów z powodzeniem może tłumaczyć źródło zachowań ryzykownych, interakcje zachodzące między czynnikami ryzyka i chroniącymi, więzi jednostki ze „znaczącymi innymi”, przekonania dotyczące własnej skuteczności czy poziom odporności psychicznej. Co więcej, wykazuje cechy wspólne z koncepcją R. Lernera, a więc może być stosowana do wspierania pozytywnego rozwoju. Może ona znaleźć zastosowanie na wszystkich poziomach profilaktyki – nadaje się do programów na poziomie uniwersalnym, ale także do wzbudzania motywacji do zmiany w przypadku interwencji na poziomie selektywnym lub wskazującym. Omawiany konstrukt można zatem odnieść do osób niewykazujących odchyleń od normy w zakresie posiadanych przekonań i podejmowanych zachowań, jak również do osób zagrożonych niedostosowaniem i niedostosowanych społecznie. Co więcej, zakłada oddziaływanie systemowe – nie tylko w wymiarze indywidualnym – psychologicznym – ale także włącza sieci wsparcia społecznego i podkreśla rolę rodziny w kształtowaniu kapitałów każdego z jej członków.

Koncepcja kapitałów może być stosowana w pracy z „klientem” w każdym wieku (począwszy od dzieciństwa) i na każdym etapie rozwoju psychologicznego oraz społecznego. Jej celem jest dążenie nie tylko do zachowań konformistycznych i konwencjonalnych, ale także zachowań ponadkonwencjonalnych, przekładających się na dobrostan, poczucie sensu życia, zaangażowanie na rzecz życia publicznego i własnego rozwoju.

Zaproponowana koncepcja, analizowana z perspektywy zachowań ryzykownych studentów, stanowiła temat dysertacji Autorki, obronionej w październiku 2023 roku i będącej podstawą niniejszej publikacji. Została uzupełniona o późniejsze uwagi, jak również cenne wskazówki i sugestie Recenzentów.

Wstępem niezmiennie uczyniono słowa słynnego rockowego muzyka Franka Zappy:

Pamiętam, jak krytykowano mnie za to, co powiedziałem na koncercie w Londynie, że studenci powinni się lepiej skoncentrować na swoich studiach, zamiast marnować czas na marsze protestacyjne i strajki. Z tej prostej przyczyny, że gdy już zostaną prawnikami, lekarzami czy politykami, to będą mogli o wiele skuteczniej walczyć o zmiany w świecie […] (Zappa, b.d.).
Słowa te doskonale wprowadzają w tematykę prowadzonych analiz. Stanowią punkt wyjścia do merytorycznej podróży po wszystkich rozdziałach książki – zaczynając od etiologii zachowań ryzykownych, poprzez koncepcję kapitałów, a skończywszy na sylwetce współczesnego studenta.

Tę swoistą i wyjątkową podróż można zacząć w latach 60., gdy młodzi ludzie, przede wszystkim studenci, rozpoczęli bunty i ruchy kontestacyjne. Ów – bardzo dynamiczny – okres stanowił przyczynek do stworzenia Teorii Zachowań Problemowych (TZP), która odegrała ogromną rolę na gruncie profilaktyki, pedagogiki, psychologii i wielu innych dziedzin. W myśl Richarda i Shirley Jessorów, twórców TZP, zachowania problemowe obejmowały:

–    partycypację w protestach antywojennych i młodzieżowych ruchach kontestacyjnych;
–    używanie narkotyków;
–    przedwczesną inicjację seksualną;
–    picie alkoholu i zachowania z tym związane, np. jazda pod wpływem;
–    wszelkie zachowania dewiacyjne, takie jak: kłamstwa, kradzieże, przemoc, akty wandalizmu i inne wykroczenia (Jessor, Jessor, 1977).

Początkowo twórcy teorii założyli wystąpienie korelacji między wszystkimi wymienionymi zachowaniami. Jak się jednak okazało, udział w manifestacjach nie miał związku z pozostałymi kategoriami behawioralnymi, zatem został usunięty z modelu. Niemniej jednak potwierdzono zależności między używaniem substancji psychoaktywnych, przedwczesnym seksem i zachowaniami antyspołecznymi, które utworzyły tzw. syndrom zachowań problemowych (np. Ostaszewski, 2014). Na przestrzeni lat koncepcja zyskała wielu zwolenników i znalazła zastosowanie w licznych próbach eksplikacji zachowań ryzykownych dzieci i młodzieży. W niniejszej pracy teoria pełniła rolę asumptu do wyjaśnienia aktywności zagrażających zdrowiu i rozwojowi studentów szkół wyższych.

W związku z powyższym w rozdziale pierwszym zdefiniowano pojęcia ryzyka i zachowań ryzykownych z uwzględnieniem perspektywy definicyjnej, symptomatologicznej oraz teleologicznej. Omówiono również inne teorie, które mogą tłumaczyć zachowania antynormatywne i zagrażające zdrowiu (np. teorię społecznego uczenia się Alberta Bandury, teorię uzasadnionego działania Icka Ajzena, teorię poprawy reputacji Ann Carroll, teorię poszukiwania wrażeń, teorię samokontroli Michaela Gottfredsona i Travisa Hirschiego), a także ujęcie neuropsychologiczne, służące diagnozie zaburzeń sfery emocjonalnej. Rozdział ten zawiera omówienie form współcześnie praktykowanych zachowań ryzykownych oraz ich zdolności do łączenia się w modele ryzyka.

W związku z nagłym rozwojem cyfryzacji dużo uwagi poświęcono także aktywnościom online, takim jak seksting, e-zabawy, egosurfing i inne. Zwieńczeniem rozdziału jest omówienie zachowań ryzykownych i prozdrowotnych z punktu widzenia profilaktyki i promocji zdrowia. Analizie poddano różne podejścia do działań prewencyjnych, zadania edukacji zdrowotnej oraz stosunek Polaków do konstruktów zdrowia i choroby.

Rozdział drugi poświęcono koncepcji kapitałów. Wychodząc od pojęcia kapitału w rozumieniu ekonomicznym, opracowano ujęcie interdyscyplinarne zorientowane na nauki społeczne, a zwłaszcza pedagogikę. W zaprezentowanym rozumieniu kapitał może służyć procesom wychowania, socjalizacji oraz całożyciowego uczenia się. W drugiej części rozdziału dokonano charakterystyki trzech form kapitału: społecznego, psychologicznego oraz kulturowego, z jednoczesną próbą zredefiniowania ich z punktu widzenia pedagogiki resocjalizacyjnej i profilaktyki niedostosowania społecznego. Celem było opisanie zależności zachodzących między niskim i wysokim poziomem kapitału a podejmowaniem zachowań niezgodnych z obowiązującym porządkiem prawnym i społecznym.

Kapitał psychologiczny przedstawiony w pracy wywodzi się z koncepcji resilience w adaptacji Gail Wagnild (więcej informacji np. Wagnild, Young, 1993). To ujęcie okazało się na tyle szerokie, że z powodzeniem mogło być przełożone na koncept PsyCap. Dla uzupełnienia tej koncepcji posłużono się doniesieniami psychologii pozytywnej, skoncentrowanej na dobrostanie i życiu pełnym sensu. Analizując prorozwojową rolę kapitałów, podjęto próbę zestawienia jej z koncepcją pozytywnego rozwoju Richarda Lernera.

Kolejny rozdział teoretyczny w największym stopniu nawiązuje do cytatu przywołanego na wstępie. Zaprezentowano w nim analizę grupy społecznej będącej podmiotem niniejszych badań – studentów szkół wyższych. W rozdziale dokonano charakterystyki społeczności studenckiej z perspektywy rozwojowej, społecznej, prawnej oraz kulturowej. Omówiono także rolę młodych dorosłych w procesie kształtowania się kapitału społecznego uniwersytetu. Należy podkreślić, że w toku procedury badawczej sytuacja studentów uległa pewnej dynamizacji wskutek pandemii COVID-19. W związku z tym postanowiono nawiązać do okresu tych przemian i krótkofalowych skutków pandemii (o skutkach długoterminowych będzie można rozprawiać za kilka/kilkanaście lat). Kluczowym punktem omawianego rozdziału była próba przedstawienia ryzykownych zachowań podejmowanych przez młodzież studiującą, dokonana na podstawie przeglądu literatury. W tym celu nawiązano do badań prowadzonych w Polsce oraz za granicą. Dokonując przeglądu, zestawiono badania na temat używania substancji psychoaktywnych, podejmowania ryzykownych zachowań seksualnych oraz zagrażających aktywności w Internecie. Ponadto opisano główne determinanty tych zachowań, z uwzględnieniem sytuacji epidemicznej.

Rozdział czwarty tejże publikacji to część metodologiczna. Przedstawiono w nim przedmiot badań, a także teren i grupę badawczą. Zaprezentowano postawione problemy, hipotezy, zmienne i wskaźniki. Celem pracy naukowej była analiza zachowań ryzykownych oraz ich uwarunkowań, analiza współwystępujących zachowań ryzykownych w grupie studentów szkół wyższych oraz analiza kapitałów jako indywidualnych, społecznych i kulturowych zasobów, promujących dobrostan lub/i chroniących przed podejmowaniem zachowań ryzykownych. Tematyka podjęta w opracowaniu służyła dwóm celom: teoretyczno-poznawczemu oraz praktycznemu. Pierwszy z nich stanowił bazę dla kompleksowej, teoretycznej analizy eksplikacyjnej. Cel praktyczny natomiast uzasadniał propozycję działań wdrożeniowych, opartych na założeniach profilaktyki pozytywnej. Mogą one posłużyć wzmacnianiu indywidualnych i społecznych zasobów studentów, a tym samym zintensyfikować ich gotowość do osiągania sukcesów naukowych i zawodowych. W części metodologicznej opisano zastosowane metody i techniki oraz narzędzie, które posłużyło do zebrania danych empirycznych. Omówiono także przebieg badań pilotażowych i proces przygotowawczy do wszczęcia zasadniczej procedury badawczej.

Kategorie zachowań, które zostały poddane analizie, to:

–    używanie substancji psychoaktywnych (alkoholu, narkotyków, leków OTC) i zachowania z nimi związane;
–    ryzykowne zachowania seksualne (seksting, „uniwersytucja”);
–    niska dbałość o zdrowie fizyczne i psychospołeczne (pracoholizm, skracanie snu i in.),
–    korzystanie z nowych technologii;
–    niebezpieczne zachowania w życiu codziennym (zachowania modyfikujące ciało, zagrażające zdrowiu i in.);
–    ujawnianie w Internecie wizerunku i danych prywatnych.

W rozdziale piątym opisano wyniki badań własnych. Próbę badawczą stanowiło 1240 studentów, uczęszczających do jednostek dydaktycznych, które zostały wybrane w sposób losowy. Opracowanie danych empirycznych odbyło się w kilku etapach, na które składały się analizy: czynnikowa, wariancji, korelacji, regresji wielokrotnej krokowej. W ramach zastosowanych testów wyodrębniono kategorie zachowań ryzykownych, omówiono poziom ich zróżnicowania ze względu na oddziaływanie zmiennych jakościowych, a także formy współwystępujące ze sobą. Podobną procedurę zastosowano dla zmiennych kapitałowych. Punktem kulminacyjnym części badawczej uczyniono przedstawienie wskaźników korelacji oraz analizy regresji wielorakiej, które pozwoliły zdefiniować zachodzące zależności oraz czynniki predyktywne względem omawianych zachowań ryzykownych. Na podstawie badań opracowane zostały uproszczone modele ryzyka w populacji studenckiej. Ponadto dowiedziono wewnętrznej spójności i prewencyjnej skuteczności koncepcji zaproponowanej na potrzeby prowadzonych analiz.

W zakończeniu sformułowano wnioski, które nasunęły się w toku prowadzonej procedury badawczej, jak również w kolejnym etapie – gdy podjęto próbę wydania monografii na podstawie dysertacji. Konkluzje zostały opatrzone katalogiem zachowań ryzykownych najczęściej podejmowanych przez studentów polskich szkół wyższych, a także zaleceniami dla praktyki pedagogicznej.

Monografia autorstwa Kamili Wylęgły pt. Zachowania ryzykowne młodzieży akademickiej w świetle koncepcji kapitałów jest niewątpliwie publikacją interesującą poznawczo i wzbogacającą naszą wiedzę o istniejących zachowaniach młodych ludzi w przestrzeni akademickiej […].

Z recenzji prof. dra hab. dra h.c. Marka Konopczyńskiego