Hanna Achremowicz 

doktor nauk społecznych w dyscyplinie pedagogika, adiunktka w Instytucie Pedagogiki Uniwersytetu Wrocławskiego. Zainteresowania badawcze autorki koncentrują się wokół takich zagadnień, jak partycypacja dzieci i młodzieży, edukacja międzykulturowa oraz działania na rzecz rozwoju społeczeństwa demokratycznego. Jest badaczką i praktyczką partycypacji – od wielu lat projektuje i prowadzi konsultacje społeczne z osobami niepełnoletnimi oraz działania partycypacyjne w środowiskach lokalnych. Autorka licznych publikacji naukowych, współautorka manuali i materiałów edukacyjnych, realizatorka badań i ewaluacji w projektach społecznych i edukacyjnych. Laureatka nagród Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego oraz Narodowego Instytutu Wolności – Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego (NIW-CRSO) za rozprawę doktorską. Stypendystka Polsko-Amerykańskiej Fundacji Wolności oraz Wrocławskiego Centrum Akademickiego. Aktywnie zaangażowana w popularyzację wiedzy i współpracę z organizacjami społecznymi w obszarze partycypacji dzieci i młodzieży, międzykulturowości i edukacji dla demokracji.

Oficyna Wydawnicza "Impuls"

Wstęp       

Rozdział 1. Społeczeństwo obywatelskie jako przestrzeń demokratycznej partycypacji młodzieży      

1.1.   O demokracji – wybrane ujęcia i implikowane przez nie podejścia edukacyjne    
1.1.1. Joseph Schumpeter – demokracja jako procedura oparta na współzawodnictwie      
1.1.2. Robert Dahl – instytucjonalne minimum demokracji       
1.1.3. Pierre Rosanvallon – cnota nieufności w służbie demokracji     
1.2.   Wybrane modele demokracji współczesnej      
1.2.1. Demokracja liberalna      
1.2.2. Demokracja deliberatywna      
1.2.3. Demokracja uczestnicząca     
1.2.4. Podsumowanie     
1.3.   Od społeczeństwa obywatelskiego do edukacji obywatelskiej   
1.3.1. Społeczeństwo obywatelskie      
1.3.2. Demokracja w kontekście edukacji w myśli Johna Deweya  
1.3.3. Edukacja obywatelska      
1.3.4. Podsumowanie      

Rozdział 2. Partycypacja publiczna młodzieży     

2.1.   Wprowadzenie do zagadnienia partycypacji publicznej młodzieży     
2.1.1. Podstawa prawna partycypacji młodzieży       
2.1.2. Partycypacja publiczna – różnorodność definicji       
2.1.3. Partycypacja – modele opisowe      
2.1.4. Podsumowanie      
2.2.   Partycypacja publiczna młodzieży na gruncie polskim      
2.2.1. Partycypacja w szkole      
2.2.2. Partycypacja poza szkołą      
2.2.3. Podsumowanie      

Rozdział 3. Badania własne     

3.1.   Założenia badań własnych      
3.1.1. Teoria uczenia się Knuda Illerisa jako rama dla badań własnych     
3.1.2. Podstawy metodologiczne badań      
3.1.3. Organizacja i przebieg badań      
3.2.   Analiza i interpretacja zebranego materiału badawczego 
3.2.1. Motywacja do partycypacji      
3.2.2. Wymiar poznawczy uczenia się      
3.2.3. Wymiar emocjonalny      
3.2.4. Wymiar społeczny      
3.2.5. Prawo młodzieży do partycypacji     
3.2.6. Uczenie się z codzienności w szkole o charakterze demokratycznym     
3.2.7. Podsumowanie      
3.3.   Możliwe zastosowanie uzyskanych wyników w projektowaniu edukacji obywatelskiej      

Zakończenie      

Bibliografia

Wstęp

Demokracja jest czymś więcej niż formą rządu;
jest to zasadnicza forma życia zbiorowego,
wspólnie przekazywanego doświadczenia.
John Dewey
Czemu zakładasz, że szesnastolatka nie może
mówić w swoim imieniu?
Greta Thunberg

Być może powinnam zacząć od tego, że jestem praktyczką partycypacji. Pod tym osobliwym określeniem kryje się fakt, że prowadzę różnego rodzaju projekty partycypacyjne skierowane do dzieci i młodzieży, z których największy polega na włączaniu grupy niepełnoletnich obywateli do konsultacji społecznych we Wrocławiu. Praktyk partycypacji to też pewnego rodzaju określenie branżowe, używane przez osoby działające na rzecz aktywnego obywatelstwa i rozwoju społeczeństwa obywatelskiego. Należę do nich i ja. Książka ta nie została więc napisana z pozycji obiektywnego i zdystansowanego badacza, ale osoby, która namysł teoretyczny stara się przełożyć na konkretne działania.

W niniejszej monografii podejmuję rozważania nad uczeniem się partycypacji przez młodzież szkolną. Wybór tego tematu wynika z dwóch przesłanek. Po pierwsze, jak wspomniałam, istotne jest dla mnie zakorzenienie moich refleksji i badań w praktyce. To, jak młodzież uczy się partycypować w sferze publicznej czy też jak partycypacja wpływa na jej rozwój, interesuje mnie z tego względu, że staram się działać na rzecz tej właśnie partycypacji. Po drugie, może ważniejsze, źródłem zarówno tych działań, jak i refleksji oraz badań jest dla mnie spojrzenie na demokrację jako dobro, które nie zostało nam dane raz na zawsze.

Przyjmuję, że demokracja to wspólnie przekazywane doświadczenie, pewien projekt – podtrzymywany dzięki zaangażowaniu obywatelskiemu oraz edukacji. Aby demokracja trwała i mogła się rozwijać (być może: urzeczywistniać), potrzeba kultury obywatelskiej polegającej na współpracy pomiędzy obywatelami. Owa kultura powinna być wpisana w model kształcenia i wychowania, ponieważ wrastanie w nią odbywa się poprzez praktykowanie. To nie przekroczenie granicy 18 lat sprawia, że obywatel jest gotów do aktywnego działania na rzecz wspólnoty, ale owo uczestniczenie, współdecydowanie, czy też dzielenie odpowiedzialności za najbliższe otoczenie – realizowane już od najmłodszych lat życia. Miejscem, gdzie młode osoby mogłyby doświadczać owych aktywności, jest szkoła. Niestety, polscy badacze zwracają uwagę na to, że nie stanowi ona przestrzeni demokratycznej, w której dzieci i młodzież mogliby się uczyć partycypacji i obywatelskiego działania w praktyce. Swoje zainteresowania badawcze skupiam zarówno na szkole, jak i na pozaszkolnych formach partycypacji młodzieży, starając się określić, czy pomimo niezdemokratyzowanego charakteru polskiej szkoły są w niej jednak sfery wspierające uczenie się partycypacji.

W książce szukam odpowiedzi na pytanie, jak młodzi ludzie uczą się partycypacji publicznej, czyli jak uczą się funkcjonować w przestrzeni demokratycznego uczestnictwa. Aby zbadać to zagadnienie, przeprowadziłam wywiady indywidualne z młodymi osobami (uczennicami i uczniami klas ósmych oraz szkół ponadpodstawowych) zaangażowanymi w działania partycypacyjne, starając się możliwie rozlegle i dokładnie poznać oraz zrozumieć ich perspektywę i doświadczenie – to, jak wyglądał ich proces uczenia się partycypacji i co musieli wiedzieć oraz umieć, aby go rozpocząć.

Pytam również o to, jaka właściwie jest demokracja, do uczestnictwa w której mają się przygotowywać młode osoby. Zaskakująco rozbudowany jak na pracę pedagogiczną rozdział o demokracji ma na celu ukazanie złożoności i wieloznaczności tej kategorii. W mojej ocenie w debacie o partycypacji, jak również w praktyce działań partycypacyjnych brakuje namysłu nad tym, jaką demokrację chcemy budować, jaka jest charakterystyka przyjętej przez nas demokratycznej utopii. Dlatego rozdział pierwszy zaczynam od omówienia koncepcji trzech teoretyków demokracji – Josepha Schumpetera, Roberta Dahla i Pierre’a Rosanvallona, którzy inaczej ujmują specyfikę tego ustroju. W ich sposobach rozumienia tego zjawiska szukam przestrzeni demokratycznego zaangażowania młodych osób. Dorobek wspomnianych autorów pozwolił mi głębiej spojrzeć na narracje dotyczące partycypacji, poszukać śladów ich ujęć w rozumieniu swojego zaangażowania przez osoby badane. Następnie omawiam koncepcję demokracji liberalnej – z tego względu, że jest ona współcześnie traktowana jako synonim demokracji w ogóle. Chciałam więc przyjrzeć się warunkom brzegowym, które teoretycy demokracji jej przypisują, aby faktycznie mogła być tak nazwana. Następnie pochylam się nad dwiema koncepcjami demokracji, które są pewnymi szczególnymi ideałami dla praktyków partycypacji – demokracji deliberatywnej oraz uczestniczącej. Są to swego rodzaju utopie, które wyznaczają programy polityczne oraz edukacyjne szlaki, szczególnie istotne w kontekście partycypacji młodych.

Po omówieniu modeli i teorii demokracji zajmuję się analizą kolejnych złożonych kategorii, które wyznaczają granice teoretycznych podstaw pracy. Jest to przede wszystkim społeczeństwo obywatelskie, czyli niematerialna przestrzeń, gdzie „dzieje się” partycypacja. Kontynuując rozważania, nawiązuję bezpośrednio do filozofii Johna Deweya, który jako pierwszy myśliciel w tak dobitny i jednocześnie wpływowy sposób pokazał związek pomiędzy edukacją a demokracją. Wyznaczony przez niego horyzont myślenia o edukacji prowadzi mnie od narracji o społeczeństwie obywatelskim do edukacji obywatelskiej. Następnie omawiam badania nad obywatelstwem polskiej młodzieży, aby na końcu odnieść się do realiów edukacji obywatelskiej w polskiej szkole. W analizie kategorii obywatelstwa, edukacji obywatelskiej i partycypacji przyjmuję perspektywę konstruktywizmu społecznego, zakładając, że kategorie te są wytworem pewnych uwarunkowań społecznych, historycznych i dyskursów władzy.

W drugim rozdziale książki podejmuję zagadnienie partycypacji publicznej. Analizuję podstawy prawne partycypacji osób niepełnoletnich, definiuję partycypację publiczną (szczególnie w odniesieniu do partycypacji obywatelskiej i społecznej), po czym przedstawiam modele opisowe wspierające analizę tej kategorii. Są one dla mnie użytecznym narzędziem, służącym do oceny tego, na ile dane działanie wyczerpuje znamiona rzeczywistej partycypacji, a na ile ma charakter fasadowy.

Po przybliżeniu zagadnień teoretycznych związanych z partycypacją przechodzę do praktycznych jej przejawów. W życiu młodych osób dużą rolę odgrywa szkoła i z tego względu podrozdział ten został podzielony na kategorie partycypacji szkolnej (samorząd uczniowski, rada szkoły, wolontariat uczniowski i opór szkolny) oraz partycypacji poza szkołą (rady młodzieżowe, konsultacje społeczne oraz młodzieżowy aktywizm).

W rozdziale trzecim przedstawiam analizę zebranych danych osadzoną w teoretycznych ramach koncepcji uczenia się Knuda Illerisa. Odwołuję się do trzech wymiarów uczenia się oraz pięciu przestrzeni wyróżnionych przez tego autora. Analizuję i interpretuję wyniki, a następnie formułuję ustalenia i wnioski przydatne w obszarze edukacji obywatelskiej. Partycypacja publiczna nie jest dla mnie bowiem, jak wspominałam, jedynie przestrzenią poszukiwań teoretyczno-badawczych, ale również realizowania projektów społecznych. Edukację obywatelską rozumiem szeroko – jako tworzenie warunków sprzyjających uczeniu się demokratycznego uczestnictwa. Zakładam, odnosząc się do myśli Henry’ego A. Giroux, że w czasach ekspansji myślenia neoliberalnego rolą pedagogiki jest nadawanie jednostkom kompetencji do mówienia, myślenia i działania w odmienny sposób – akcentując to, co wspólne, polityczne i publiczne.

Niniejsza książka powstała na podstawie rozprawy doktorskiej „Uczenie się przez młodzież partycypacji publicznej. Analiza zagadnienia w świetle teorii Knuda Illerisa”, napisanej pod kierunkiem dr. hab. Rafała Włodarczyka, prof. UWr, oraz promotor pomocniczej dr Kamili Kamińskiej i obronionej na Uniwersytecie Wrocławskim w 2023 roku.

[…] podjęte przez autorkę zagadnienie partycypacji młodzieży, uczenia się jej, to jeden z podstawowych problemów, jakich doświadczamy w polskiej edukacji. [...] partycypacja młodych ludzi – zarówno w szkole, jak i poza nią – jest istotna dla funkcjonowania społeczeństwa […]. Tekst Hanny Achremowicz czyta się doskonale […].

Z recenzji prof. dr. hab. Romana Lepperta