Dr hab. Przemysław Paweł Grzybowski

prof. UKW ‒ wykładowca na Wydziale Pedagogiki Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. Interesują go zagadnienia związane z edukacją międzykulturową; edukacją w środowiskach defaworyzowanych; tanatopedagogiką (edukacją dotyczącą cierpienia, chorowania i umierania), a także śmiech jako czynnik edukacji i poprawiania jakości życia. Opiekun Akademickiego Centrum Wolontariatu UKW; esperantysta i wolontariusz ruchu doktorów klaunów.

Wybrane publikacje: Doktor klaun! Od terapii śmiechem po edukację międzykulturową; Edukacja europejska ‒ od wielokulturowości ku międzykulturowości; Edukacja międzykulturowa ‒ konteksty. Od tożsamości po język międzynarodowy; Edukacja międzykulturowa ‒ przewodnik. Pojęcia, literatura, adresy; Morycek w szkole. Żydowskie dowcipy o edukacji, w dialogu międzykulturowym; Spotkania z Innymi. Czytanki do edukacji międzykulturowej; Śmiech w edukacji. Od szkolnej wspólnoty śmiechu po edukację międzykulturową; Śmiech z edukacji. Komiczny obraz edukacji w polskiej kulturze śmiechu, t. 1‒2.

Strona internetowa: www.grzybowski.ukw.edu.pl.

Oficyna Wydawnicza "Impuls"

Wprowadzenie       

CZĘŚĆ 1. Prekursorki i pionierki pedagogii międzykulturowej      

Marguerite Porete (ok. 1260–1310) – Margaretta Porrette, La Porette 
Christine de Pisan (1364–ok. 1431?) – Cristina da Pizzano, Krystyna de Pizan  
Teresa de Cartagena (ok. 1425–1487)      
Magdalena Mortęska (1554–1631)   
Olympe de Gouges (1748–1793) – Marie Gouze   
Mary Wollstonecraft (1759–1797) i Mary Wollstonecraft-Shelley (1797–1851)    
Elizabeth Fry (1780–1845) – Elizabeth Gurney   
Sarah Moore Grimké (1792–1873) i Angelina Emily Grimké (1805–1879) – siostry Grimké  
Ida Pfeiffer (1797–1858)   
Sojourner Truth (ok. 1797–1883) – Isabella Baumfree    
Dorothea Lynde Dix (1802–1887)    
Elizabeth Palmer Peabody (1804–1894) i Mary Tyler Peabody Mann (1806–1887) – siostry Peabody  
Ernestine Rose (1810–1892) – Ernestine Louise Rose, Ernestyna Potowska-Rose    
Abby Kelley Foster (1811–1887)    
Harriet Beecher Stowe (1811–1896)      
Eleonora Ziemięcka (1815–1869) – Eleonora Gagatkiewicz, E.G.    
Narcyza Żmichowska (1819–1876) – Narcyza Kazimiera Józefa Żmichowska, Gabryella   
Susan Anthony (1820–1906) – Susan Brownell Anthony      
Harriet Tubman (ok. 1820–1913) – Araminta Ross     
Louise Michel (1830–1905) – Enjolras, Czerwona Dziewica     
Stefanija Ulanowska (1839 – ok. 1912) – Stefania Ulanowska, E.S.     
Anastazja Dzieduszycka (1842–1890) –  Anastazja Julianna z Jełowickich Dzieduszycka      
Jane Addams (1860–1935) – Laura Jane Addams     
Sofija Bilevičiūtė-Zubovienė (1860–1932) –  Zofia z Bilewiczów Zubowa, 
Zofia Billewicz, Z. Włodowicz    
Ida Bell Wells (1862–1931) – Ida Bell Wells-Barnett      
Nellie Bly (1864–1922) – Elizabeth Jane Cochran Seaman   
Jadwiga Szczawińska-Dawidowa (1864–1910) –  Jadwiga Dawid ze Szczawińskich,
Jadwiga ze Szczawińskich Dawidowa, J.S.D.     
Umeko Tsuda (1864–1929) – Tsuda Ume, Umeko      
Kazimiera Bujwidowa (1867–1932) –  Kazimiera Bujwid z Klimontowiczów   
Alexandra David-Néel (1868–1969) – Louise Eugenie Alexandrine Marie David   
Ichiyō Higuchi (1872–1896) –  Higuchi Ichiyō, Natsu Higuchi, Natsuko Higuchi   
Mary McLeod Bethune (1875–1955)   
Róża Czacka (1876–1961) – Matka Elżbieta Róża Czacka    
Zitkála-Šá (1876–1938) –  Gertrude Simmons Bonnin, Czerwony Kwiat     
Helen Keller (1880–1968) – Helen Adams Keller   
Jessie Redmon Fauset (1882–1961)      
Sara Szenirer (1883–1935) – Sarah Schenirer      
Maria Antonina Czaplicka (1884–1921)      
Alice Milliat (1884–1957) – Alice Joséphine Marie Million     
Wanda Dynowska (1888–1971) – Umadevi, Uma Devi, Świetlista Dusza    
Alma Maximiliane Karlin (1889–1950) – Alma Ida Wilibalda
Maksimiljana Karlin     
Gabriela Mistral (1889–1957) – Lucila de María del Perpetuo Socorro Godoy Alcayaga      
Ingeborg Stemann (1889–1973) – Ingeborg Helga Frederikke von Stemann      
Dorothea Lange (1895–1965)     
Paulette Nardal (1896–1985) i Jeanne Nardal (1900–1993) – siostry Nardal      
Wincenta Jadwiga Jaroszewska (1900–1937) – Jadwiga Zofia Jaroszewska, Wincenta od Męki Pańskiej      
Margaret Mead (1901–1978)     
Hanna Chrzanowska (1902–1973) – Hanna Helena Chrzanowska   
Sofija Jablonska-Oudin (1907–1971)  – Софія Яблонськa-Уден, Sophie Yablonska-Oudin  
Lena Kuchler (1910–1987) – Lena Küchler-Silberman   
Claudia Jones (1915–1964) – Claudia Vera Cuberbatch      
Jadwiga Stańczakowa (1918–1996) – Jadwiga Stańczak ze Strancmanów, J. Świerszcz     
Alina Margolis-Edelman (1922–2008)       
Maria Łyczko (1923–2004) – Maria Zofia Łyczko, Szara      
Maria Orwid (1930–2009) – Maria Pfeffer    

CZĘŚĆ 2. Rachel Davis-DuBois (1892–1993). Pionierka edukacji  międzykulturowej i pedagogiki międzykulturowej   

Początki działalności publicznej     
Zgromadzenia szkolnej społeczności     
Biuro Usług do spraw Edukacji w Relacjach Międzyludzkich      
Audycje radiowe     
Programy edukacji międzykulturowej i przydatne lektury    
Festiwale sąsiedzkie     
Idea i środki edukacji międzykulturowej     
Ostatnie inicjatywy      
Spuścizna     

CZĘŚĆ 3. Historie niedokończone pionierek nieoczywistych      

Marie de Gournay (1565–1645) – Marie Le Jars   
Anna Wazówna (1568–1625) – Anna Vasa, Anna av Sverige      
Mary Ward (1585–1645) – Joan Ward     
Katarzyna Wielka (1729–1796) –  Екатерина II Алексеевна, Zofia Fryderyka Augusta      
Josefa Amar y Borbón (1749–1833)     
Teréz Brunszvik (1775–1867) – Brunszvik Teréz Jozefa Anna Johanna Alojzia     
Ewa Felińska (1793–1859)     
Elizabeth Cady Stanton (1815–1902)      
Emily Howland (1827–1929)     
Josephine St. Pierre Ruffin (1842–1924)    
Jadwiga Papi (1843–1906) – Teresa Jadwiga, Teresa Gałęzowska     
Elwira Korotyńska (1864–1943) – El-Kor, Ewa Reńska, Promyczek      
Myriam Harry (1869–1958) – Maria Rosette Shapira      
Helena Żelewska (1869–1937)      
Helena Willman-Grabowska (1870–1957)    
Alice Guy (1873–1968) – Alice Guy-Blanché     
Jadwiga Toeplitz-Mrozowska (1880–1966) – Jadwiga Stanisława Mrozowska 
Helena Boguszewska-Kornacka (1886–1978)     
Maria Grzegorzewska (1887–1967) –  Maria Stefania Grzegorzewska    
Milena Rudnicka (1892–1976)     
Halina Górska (1898–1941)    
Irena Krzywicka (1899–1994) – Irena Krzywicka z Goldbergów  
Ewa Szelburg-Zarembina (1899–1986) – Irena Ewa Szelburg   
Ella Maillart (1903–1997)     
Maryla Falk (1906–1980)      
Alina Centkiewicz (1907–1993) – Alina Centkiewiczowa    
Gustawa Jarecka (1908–1943)      
Anna Świrszczyńska (1909–1984)   
Tove Jansson (1914–2001) – Tove Marika Jansson    
Alicja Iwańska (1918–1996)     
Sue Ryder (1923–2000) –  Susan Margaret Ryder, Baroness Ryder of Warsaw 

CZĘŚĆ 4. Współczesne inspiracje      

Bibliografia      

Aneks      

Załącznik nr 1. Wybór dostępnych w języku polskim publikacji naukowych i popularnonaukowych o historii kobiet 
Załącznik nr 2. Wybór stron internetowych zawierających informacje o historii kobiet     

Wprowadzenie

Książka ta zapewne nie zostałaby napisana, gdyby nie dyskusja podczas konwersatoriów z pedagogiki międzykulturowej, które od prawie trzydziestu lat prowadzę na Wydziale Pedagogiki Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy. Stałym punktem programu tych zajęć jest wymiana informacji o interesujących źródłach wiedzy oraz środkach dydaktycznych, które mogłyby zostać wykorzystane w edukacji w warunkach zróżnicowania kulturowego.
Podsumowując cotygodniowe spotkania, jedna ze studentek stwierdziła na zakończenie semestru, że jako przyszłej nauczycielce zajęcia te coś jej dały, ponieważ wcześniej nawet nie przypuszczała, że było tyle niezwykłych kobiet, które zajmowały się edukacją w takim kontekście. Nie uświadamiała sobie, że o niektórych z nich napisano fascynujące książki, zrealizowano filmy, „utrwalono je nawet lirycznie i kosmicznie" w przedstawieniach i na mapach ciał niebieskich. Wyznała więc, że gdy już będzie pracować w szkole i zapewne narzekać na swój belferski los, to przypomni sobie, z jakimi trudnościami musiały się niegdyś mierzyć kobiety, i będzie jej trochę lżej.

Anegdota to może niezbyt optymistyczna, ale wszak inspirująca dla badacza i edukatora. Nie wiem, jak potoczyło się życie studentki, czy rzeczywiście pracuje w oświacie, czasem wspominając starego wykładowcę i jego bzika (to kategoria niewątpliwie nie naukowa, lecz dosadnie i trafnie oddająca pasję literacką piszącego te słowa). Zdarzenie to zainspirowało mnie jednak do zrealizowania projektu badawczo-dydaktycznego będącego przyczynkiem do historii pedagogiki międzykulturowej. Jego pierwszym owocem był artykuł o prekursorkach i pionierkach edukacji równościowej, antydyskryminacyjnej i międzykulturowej. Ta książka stanowi zwieńczenie projektu i jest formą upamiętnienia znanych oraz nieznanych kobiet, które zajmowały się edukacją w nadziei, że wytłumaczą komuś, co jest dla nich ważne, przybliżą świat pełen różnic, przeciwstawią się dyskryminacji oraz zachęcą podopiecznych, czytelników i słuchaczy do dialogu, aby dzięki temu było więcej otwartości i życzliwości – słowem, żeby z odmiennościami żyło się trochę łatwiej, przynajmniej niektórym.
Jak zauważają Agnieszka Jankowiak-Maik i Anna Jankowiak: 

Historia kobiet jest w zbiorowej świadomości Polaków i Polek niemal nieobecna. Nie ma jej w programach szkolnych (tylko 4 procent nazwisk wymienionych w podręcznikach należy do kobiet), ani miejscach pamięci (tylko 2 procent nazw ulic i 10 procent patronów szkół), ani politykach historycznych (takich jak celebrowanie wyłącznie „ojców niepodległości"). Tymczasem sprawiedliwa, równościowa, uwzględniająca zasługi i wkład kobiet historia, stanowi fundament inkluzywnego społeczeństwa obywatelskiego, a dla młodzieży obojga płci jest źródłem różnorodnych wzorców postępowania i autorytetów. Jest też sprawdzonym środkiem zwalczania stereotypów odpowiedzialnych za dyskryminację ze względu na płeć. Skutecznie poszerza horyzont aspiracji dziewcząt, kobiet, chłopców i mężczyzn.

Do białych plam w świadomości społecznej dotyczących (nie)obecności kobiet w historii niewątpliwie należą biografie prekursorek i pionierek edukacji międzykulturowej. Jest to wątek rzadko podejmowany w nurcie historii wychowania na temat zróżnicowania kulturowego. W monografiach, podręcznikach oraz opracowaniach (popularno)naukowych wykorzystywanych podczas zajęć w szkołach geneza edukacji wielokulturowej i międzykulturowej przedstawiana jest najczęściej w kontekście instytucjonalnym w związku z kłopotami migrantów i ich dzieci w systemach oświaty krajów przyjmujących. Dominujące napięcia i konflikty kultur opisywane są w perspektywach etnicznych oraz narodowych przez pryzmat różnic ras, religii, języków i obyczajów, wiodących do trudności w komunikacji i relacjach społecznych oraz wynikających z nich różnych form dyskryminacji, co zostało uwzględnione lub nie w politykach oświatowych państw i organizacji międzynarodowych. Tymczasem o kobietach, które przed laty położyły fundamenty pod edukację międzykulturową, jaką znamy dzisiaj, właściwie mało kto pisze i mówi – zwłaszcza w polskim dyskursie pedagogicznym. Przeto warto sięgnąć do korzeni.

Nie byłoby tej refleksji naukowej, badań i publikacji, gdyby nie osobiste doświadczenia osób – zwłaszcza kobiet zajmujących się wychowaniem i kształceniem na różne sposoby: w szkolnictwie, publicystyce, twórczości literackiej, dobroczynności i rozmaitych formach aktywizmu społecznego. Kobiety te niejednokrotnie kosztem wielu wyrzeczeń, osobistych dramatów, ale przede wszystkim dzięki wyjątkowej pasji działania określiły idee, wyznaczyły cele i opracowały metodykę edukacji w warunkach zróżnicowania kulturowego. Był to proces wyjątkowo trudny, ponieważ przez wiele wieków jedyną drogą rozwoju dostępną większości kobiet w sferze publicznej było nauczycielstwo lub życie klasztorne, czyli wypełnianie obowiązków o charakterze opiekuńczym i służebnym. Jeśli któraś próbowała zanadto się (wy)kształcić i przyjąć styl życia wykraczający poza narzucony stereotypem model żony, matki i służącej posłusznej mężczyznom, prostodusznej i naiwnej niewiasty niezabierającej głosu w sprawach istotnych, zwykle kończyło się to przykrymi konsekwencjami, rodzinną i towarzyską marginalizacją, a nawet wykluczeniem. Twórczość literacka i artystyczna kobiet bywała uważana wręcz za niemoralną i stanowiła akt niezależności. Oto klasyczny przykład opinii Aarona Aleksandra Olizarowskiego o dopuszczalnym i preferowanym w XVII wieku modelu edukacji kobiet, który obowiązywał także w czasach, gdy swą działalność prowadziła większość opisanych w tej książce prekursorek i pionierek edukacji międzykulturowej: 

Choć wydaje się, że o tym, co dotyczy wychowania córek, dosyć już powiedziałem, gdy pisałem o wyborze żony, można tu jeszcze kilka słów dodać. Co się tyczy religii, bojaźni Bożej, posłuszeństwa i pobożności, wskazania zarówno dla córek, jak dla synów są te same, jeśli zaś idzie o inne umiejętności – zu­pełnie różne. Albowiem ani nauki humanistyczne, ani gimnastyka, ani malarstwo nie przystoją kobietom tak, jak mężczyznom. Wprawdzie jest rzeczą pożądaną, aby wszystkie kobiety umiały czytać i pisać, a niektóre także znały się nieco na muzyce, nie tak jednak, żeby miały gruntowne wykształcenie. [...] Sprytne i bystre niewiasty są bardziej gotowe do knucia podstępów, aby oszukiwać mężczyzn, a wielkie wykształcenie nierzadko jest zgubne dla kobiet, zdradza zuchwałość i wyuzdanie lub im towarzyszy. [...] O muzyce należy sądzić nieco inaczej. Ponieważ nie stwarza ona dla kobiet tak wielkiego niebezpieczeństwa jak nauki, pisarze polecają ją zwłaszcza kobietom szlachetniejszego pochodzenia, bo najpierw sprawia ona przyjemność im samym, potem zaś służy rozweseleniu rodziców, męża i przyjaciół. [...] Pannom przystoi również sztuka malowania – zarówno pędzlem (choć rzadziej się to zdarza), jak igłą. [...] Jednak nie należy pozwalać na malowanie i owe sztuki, którymi próbują zajmować się co ładniejsze kobiety. Są one bowiem niemiłe Bogu i ludziom, ponieważ Jego dzieło niszczą zaś oczy ludzkie zwodzą, bo, jak mówi przysłowie, szminka nigdy nie zrobi Heleny z Hekuby. Z pewnością nie można mieć o takich kobietach najlepszego zdania. Albowiem, jak na twarzy mają fałszywe kolory, tak i w głowie kryją fałszywe zamysły. Poza tym najlepsze zajęcie dla dziewcząt to tkanie płótna i przędzenie wełny.

Bywały jednak odważne, zdeterminowane i efektywne w swych działaniach panie, którym udawało się udowodnić, że w żadnej mierze nie są od mężczyzn gorsze, gdy chodzi o kształcenie się i rozwiązywanie problemów społecznych. Niektórym powiodło się dzięki wysokiemu statusowi społecznemu i materialnemu rodziny. Innym pomogły przyjaciółki, mężowie i środowiska postępowych ruchów społecznych. Były też takie, które zmagając się z własną niepełnosprawnością, postanowiły poświęcić się osobom podobnie cierpiącym i nauczyć innych, jak z nimi żyć, by cierpienie nie było tak dotkliwe. Większość tych kobiet dzięki wyjątkowej sile ducha, wrażliwości i umiejętności dzielenia się wiedzą z innymi budziła słowem oraz czynem umysły i serca innych, a nawet pociągała za sobą społeczeństwa, upominając się o prawa potrzebujących i dyskryminowanych z powodu odmienności. Nie tylko edukowały, ale również potrafiły bronić mniejszości, skutecznie domagając się zmian w systemach prawa i oświaty. Chcąc dowiedzieć się, w jakich okolicznościach do tego doszło, należy sięgnąć do biografii liderek przemian społecznych. Jak zauważają Izabela Trzcińska i Agata Świerzowska: 

Pisarstwo biograficzne naukowe i popularnonaukowe, a także biografistyka przeżywają dzisiaj prawdziwy rozkwit. Pozwalają one spojrzeć na ludzkie losy z innej perspektywy niż ta zawarta w podręcznikach historii, a także odnaleźć źródła kulturowej tożsamości.

Przyjmuję rozumienie biografii za Anną Wieczorkiewicz, według której są to 

[...] pewne konstrukcje tworzone, przekazywane i funkcjonujące w kulturowo określony sposób. Tak rozumiana biografia nie jest czymś niezmiennym, istniejącym w jednej tylko wersji, jakkolwiek pole wyobraźni kulturowej sprzyja krystalizowaniu się pewnych rodzajów opowieści biograficznych. Mówi to wiele o opowiadaczach i świecie, w którym żyją, przekazując w istocie pewną wiedzę antropologiczną – niekoniecznie bezpośrednio, niemniej jednak dobitnie.
Zakładam, że opisanie związanych z edukacją międzykulturową wątków historii osobistych wybranych kobiet, ich spuścizny, współczesnych form upamiętnienia ich dziedzictwa oraz wskazanie opracowań na ich temat może wzbogacić historię pedagogiki międzykulturowej i w wielu przypadkach przywrócić pamięć o mistrzyniach edukacji zapomnianych lub nieznanych w naszym kręgu kulturowym.

Wprowadzając mniej doświadczonego czytelnika w sferę pedagogiki międzykulturowej, warto zaznaczyć, że w czasach, w których żyła przeważająca większość kobiet wymienionych w tej książce, nie istniały takie kategorie pojęciowe jak „Inny", „Obcy", „tożsamość", „pogranicze kulturowe", „edukacja wielokulturowa", „edukacja międzykulturowa", które obecnie są podstawą akademickiego dyskursu o relacjach społecznych i edukacji w środowiskach zróżnicowanych kulturowo. Przez wiele wieków dokonywało się ewolucyjne przechodzenie od działań praktycznych do naukowej refleksji o edukacji – inaczej mówiąc od pedagogii do pedagogiki. W definicji Zbigniewa Kwiecińskiego pedagogia to 

[...] względnie spójny i trwały zbiór praktyk edukacyjnych, które są możliwe do zrekonstruowania przez „refleksyjnych praktyków", uczestników tych praktyk, chętnych do mówienia i pisania o nich, formułowania algorytmów swoich stałych zachowań i drobnych, nie naruszających istoty innowacji edukacyjnych. Źródłem trwania pewnych dominujących nurtów wzorów pedagogii nie mogą być jednak zapisane, czy opowiadane ich rekonstrukcje, ponieważ są one wobec praktyki wtórne. A zatem, źródeł dominującej w danej kulturze pedagogii trzeba poszukiwać poza edukacją! 

Jak pisze dalej autor: 

Według kryterium światopoglądowego i nastawienia emocjonalno-motywacyjnego w opozycji do pedagogii głównych nurtów są pedagogie przewrotne, jawnie kontestacyjne, opozycyjne, przekorne i odwracające wobec tych pierwszych oraz pedagogie odlotowe, proponujące różne utopijne, nierealne na początku ideologie, które z czasem, drążąc powszechną świadomość i praktykę, dokonują znacznych przekształceń edukacji powszechnej.

Gdy chodzi o edukację międzykulturową, to Jerzy Nikitorowicz zdefiniował ją jako proces wzajemnych oddziaływań jednostek, grup, instytucji sprzyjających takiemu rozwojowi człowieka, aby stawał się on w pełni świadomym i twórczym członkiem wspólnoty rodzinnej, lokalnej, regionalnej, wyznaniowej, narodowej, kontynentalnej i globalnej oraz był zdolny do aktywnej samorealizacji poprzez budowanie niepowtarzalnej, odrębnej i trwałej tożsamości.

Podstawą edukacji międzykulturowej jest doświadczanie różnic i podejmowanie prób radzenia sobie z nimi w perspektywie jednostkowej i społecznej. Każdego człowieka charakteryzuje bowiem wiele cech, które pozwalają postrzegać siebie wzajemnie przez pryzmat odmienności: cechy biologiczne (np. płeć, wiek, kolor skóry, oczu, włosów, sprawność/niepełnosprawność fizyczna lub umysłowa); cechy społeczne (np. sytuacja rodzinna, narodowość, zawód); cechy kulturowe (wyznawanie określonej religii, znajomość określonych języków i posługiwanie się nimi); cechy ekonomiczne (posiadany majątek i następstwa bogactwa lub biedy) itp. Edukacja międzykulturowa jest wielopłaszczyznową, nieformalną i formalną działalnością społeczną nastawioną na wzajemne poznawanie, podejmowanie prób zrozumienia i nawiązania dialogu, dzięki czemu mogą wzrastać intelektualnie jednostki, grupy i społeczeństwa. Celami edukacji międzykulturowej są integracja społeczno-kulturowa zróżnicowanych osób i środowisk, zachęcanie do wchodzenia w relacje mimo różnic i w rezultacie budowanie wspólnot międzykulturowych. Poddyscypliną naukową, której przedmiotem zainteresowania są okoliczności takiej edukacji, jest właśnie pedagogika międzykulturowa, choć badania przeprowadza się również m.in. z perspektywy socjologicznej, psychologicznej, antropologicznej i kulturoznawczej.

We współczesnej edukacji międzykulturowej pedagogie głównego nurtu oparte są m.in. na założeniach organizacji międzynarodowych, takich jak Organizacja Narodów Zjednoczonych, Rada Europy czy Unia Europejska, w (między)państwowych projektach, np. Erasmus+, Socrates-Erasmus. Pedagogie przewrotne (opozycyjne wobec głównego nurtu) i odlotowe (niszowe, osadzone w unikalnych okolicznościach) to pedagogie pasjonatów dialogu międzykulturowego, działających często wbrew konserwatywnym założeniom i nudnym formom systemów oświaty. Naruszają one niekiedy dawno wypracowane normy, godząc w poprawność polityczną i tradycyjne zasady relacji społecznych obowiązujące w niektórych środowiskach. Ich istotą jest wchodzenie w relacje z Innymi/Obcymi i realizowanie z nimi w sferze publicznej ponad podziałami kulturowymi owocnych społecznie przedsięwzięć. Współczesnych pasjonatów i aktywistów „multikulti" (np. organizacje antyrasistowskie, antydyskryminacyjne, pomagające uchodźcom, feministki) często dotykają otwarta krytyka i hejt.

Pedagogie realizowane w duchu równości i tolerancji przez prekursorki i pionierki edukacji międzykulturowej również można uznać za przewrotne i odlotowe. Wymyślające je kobiety przekraczały granice tradycyjnych systemów relacji społecznych i form oświaty występujące w ich środowiskach. Wprawdzie z dzisiejszej perspektywy ich doświadczenia i dokonania nie wydają się czymś szczególnym, jednak w swoim czasie były radykalne i postępowe. W dawnych czasach wyjście z powszechnie obowiązującej roli kobiety, publiczne zabranie głosu i podjęcie działań w istotnych sprawach wymagało odwagi, ponieważ stanowiło przeciwstawienie się dominującym postawom i poglądom. Działalność prekursorek i pionierek była zwykle lokalna, środowiskowa, a dokonujące się dzięki niej przemiany społeczne miały charakter miejscowy i dopiero z czasem wzbogacały postępowe nurty edukacji w kolejnych krajach. Kobiety te pełniły w swoich społeczeństwach rozmaite funkcje publiczne, które umownie można ująć w następujących uogólnionych i przenikających się kategoriach:

•    nauczycielki – zakładały i prowadziły szkoły, organizowały publiczne od­czyty i debaty, troszczyły się o zapewnienie kształcenia wszystkim bez względu na pochodzenie, płeć, status społeczny i materialny;
•    opiekunki – w ramach dzieł wspólnot i zgromadzeń religijnych zajmowały się chorymi, niepełnosprawnymi i wykluczanymi, tworząc standardy opieki nad potrzebującymi i kształcąc kadry instytucji opiekuńczych i edukacyjnych;
•    pisarki i publicystki – pisały książki, artykuły, listy i odezwy dotyczące okoliczności zróżnicowania kulturowego, inspirowały postępowe nurty w literaturze i dziennikarstwie środowisk rasowych i etnicznych; 
•    działaczki na rzecz równouprawnienia mniejszości – abolicjonistki, sufrażystki, feministki i in. biorące aktywny udział w ruchach społecznych, organizujące systemy instytucji, tworzące propozycje aktów prawnych przeciwko dyskryminacji;
•    tłumaczki kultur – podróżniczki, ludoznawczynie, etnografki, autorki przekładów literackich, występujące przeciwko skutkom kolonializmu poszukiwaczki wspólnych elementów odległych kultur, propagatorki dziedzictwa kulturowego innych krajów.

Niektóre z tych kobiet są dzisiaj zapomniane, a ich dorobek mało znany. Inne – przeciwnie, stały się ikonami kultury masowej, ich wizerunki są umieszczane m.in. na znaczkach pocztowych i banknotach, a nazwiska widnieją na tablicach pamiątkowych i w nazwach instytucji, co pomaga rozpowszechniać informacje o ich dziedzictwie.

Celem mojego projektu badawczo-dydaktycznego było opracowanie biogramów prekursorek i pionierek edukacji międzykulturowej, wyboru źródeł na ich temat oraz przygotowanie publikacji popularnonaukowej do wykorzystania na zajęciach z pedagogiki międzykulturowej.

Pierwszy etap projektu polegał na poszukiwaniu w literaturze przedmiotu (przede wszystkim w źródłach wtórnych) oraz na specjalistycznych stronach internetowych informacji o edukacyjnej działalności kobiet w środowiskach zróżnicowanych kulturowo. Kwerendę przeprowadziłem, opierając się na opracowaniach naukowych i popularnonaukowych o historii kobiet oraz na zasobach dotyczących historii kobiet, udostępnianych m.in. przez organizacje pozarządowe w mediach społecznościowych. Wybrałem ponad 80 kobiet, które uznałem za prekursorki i pionierki edukacji międzykulturowej, ponieważ swoją twórczością i działalnością publiczną inspirowały do dialogu, tolerancji i integracji społeczno-kulturowej, działając samotnie, w gronie rodzinnym, we wspólnotach religijnych i ruchach społecznych.

W kolejnym etapie przeprowadziłem kwerendę w katalogach Biblioteki Narodowej, Biblioteki Kongresu (Library of Congress) Stanów Zjednoczonych Ameryki, Biblioteki Narodowej Francji Gallica celem wybrania źródeł, na podstawie których opracowałem biogramy. Poszukując informacji o upamiętnieniu opisywanych kobiet m.in. w nazwach miejsc publicznych, instytucji, nagród, inicjatywach artystycznych itp., korzystałem z zasobów Wikipedii, szczególnie z podstron w różnych językach dotyczących interesujących mnie osób. 
Biogramy uporządkowałem według roku urodzenia i nazwiska w porządku alfabetycznym. Ze względu na treść i objętość podzieliłem je na trzy kategorie, co znalazło wyraz w strukturze książki. Biogramy opatrzyłem przypisami zawierającymi wybory źródeł, w których oprócz dzieł opisywanych kobiet uwzględniłem opracowania naukowe na ich temat, literaturę popularną i filmy, które ukazały się do września 2025 r. W 55 biogramach prekursorek i pionierek zawartych w części 1, mimo że podaję kraj urodzenia i narodowość opisywanych kobiet, to niektóre z nich charakteryzuje wielokrotna identyfikacja pod względem tożsamości i obywatelstwa (np. kobiety żydowskiego pochodzenia zamieszkałe na ziemiach polskich pod zaborem rosyjskim), co miało wpływ na ich historie osobiste.

Najbardziej rozbudowany w części 2 jest biogram Rachel Davis-DuBois, autorki kategorii pojęciowej „edukacja międzykulturowa" oraz pionierskich form dydaktycznych i publikacji popularyzujących edukację w warunkach zróżnicowania kulturowego. Jej biografia i dorobek są w Polsce nieznane i nieobecne w dyskursie akademickim. Dlatego opisałem tę postać wyjątkowo dokładnie.

W części 3 znajduje się 31 zarysów biogramów prekursorek i pionierek edukacji międzykulturowej, o których działalności publicznej i twórczości znalazłem tylko szczątkowe informacje. Zamieściłem je na zasadzie inspiracji, ze świadomością, że wymagają pogłębionych studiów i odrębnego opracowania.
Najwięcej biogramów w tej książce dotyczy kobiet z Europy i Stanów Zjednoczonych, ponieważ brak i nieznajomość źródeł z innych części świata ogranicza możliwości badawcze. Zdaję sobie sprawę z tego braku i mam nadzieję, że przyszłe badania pozwolą zmniejszyć tę dysproporcję. Gdy chodzi o współczesne upamiętnianie biografii opisywanych kobiet oraz ich spuścizny, to najwięcej informacji znalazłem na temat tych pochodzących ze Stanów Zjednoczonych i Francji, w których istnieją tradycje akademickie dotyczące historii kobiet oraz wysoki poziom kultury popularnej, co przekłada się na liczbę publikacji, prac artystycznych i form popularyzacji poszczególnych postaci.

Jak zauważa Ryszard Kapuściński: „[...] w jednych cywilizacjach ambicją mężczyzny jest twarz swojej kobiety jak najbardziej odsłonić, a w innych – jak najbardziej zakryć". Współczesny rozwój edukacji międzykulturowej, równościowej i antydyskryminacyjnej, dzięki któremu coraz częściej mówi się i uczy o roli kobiet, ułatwia „odsłanianie twarzy" wielu z nich i upowszechnianie ich biografii. Jest to również okazja do ujawniania i przypominania ich imion, ponieważ bywały czasy, w których w sferze publicznej kobiety pozbawiano nawet tego, nazywając je personaliami ich ojców i mężów (np. Janowa Kowalska, Madamme Allan Kardec).

O kobietach z pasją kiedyś określanych jako niepokorne, buntowniczki, awanturnice, rewolucjonistki, a dziś uznawanych za niezwykłe, odważane, mądre i obdarzone wyobraźnią pisze się książki, stopniowo przywracając należne im miejsce w historii, dyskursie publicznym i programach szkolnych. Zdaniem Olgi Tokarczuk: 

Coś, o czym się nie mówi, przestaje istnieć. [...] Oto jak wielka jest siła słowa: tam gdzie go zabraknie, znika świat. [...] Po co mówić? Gdyby chcieć się kogoś pozbyć ze świata, to nie za pomocą miecza ani ognia, ani żadnego gwałtu. Trzeba o tym kimś milczeć, nigdy nie nazywać go po imieniu. W ten sposób sczeźnie na zawsze w niepamięci.

Od lat więc mówię, piszę i zachęcam do rozmowy o kobietach w edukacji międzykulturowej. To właśnie o nich jest ta książka.

Książka jest pierwszym w Polsce tego typu przewodnikiem biobibliograficznym zawierającym ponad 80 biogramów prekursorek i pionierek edukacji międzykulturowej, z wybranymi wątkami ich historii, przykładami dorobku oraz współczesnych form upamiętnienia ich dziedzictwa. Biogramy zostały opatrzone odesłaniami do publikacji poszczególnych postaci oraz opracowań na ich temat i dzieł kultury popularnej. (...)

Książka może stać się cennym źródłem informacji dla badaczek i badaczy zainteresowanych historią kobiet, które przekraczały granice tradycyjnych relacji społecznych i form oświaty występujące w ich środowiskach. Niejednokrotnie kosztem wielu wyrzeczeń, a przede wszystkim dzięki wyjątkowej pasji działania, określiły one idee, wyznaczyły cele i opracowały metodykę edukacji w warunkach zróżnicowania kulturowego. Ponadto lektura pracy pozwala na poznanie wprawdzie z konieczności cząstkowego, ale wielostronnego oglądu złożonych zagadnień tej problematyki. Zebrane informacje skłaniają do refleksji i mogą być inspiracją do szerszych i bardziej pogłębionych studiów komparatystycznych i badań. (...) Monografia wypełnia swoista „lukę" zarówno w teorii, jak i metodyce edukacji międzykulturowej. Ma tym samym pionierski charakter, prezentując nieobecne do tej pory w literaturze naukowej historie kobiet podejmujących działalność edukacyjną w środowiskach zróżnicowanych kulturowo.

fragmenty recenzji wydawniczej
prof. dr hab. Ewy Ogrodzkiej-Mazur
Uniwersytet Śląski